La foz del druida

Cuenta l'escritor romanu Plinio'l Vieyu que los druides galos coyíen l'arfueyu que ñacía nun roble
sagráu cortándolo con una foz d'oru y echándolo nun pañu blancu. Afita asina'l calter máxicu y sagráu d'esti matu que xorrez engoláu nes rames y tueros de dalgunos árboles.

La relación del home coles plantes y los árboles de la viesca restréxase nes cultures más variaes entamando poles tribales. El calter melecinal, máxicu, simbólicu o sagráu de bien de tribes botániques ye una constante que s'agüeya perdayuri.

Na nuestra cultura nun podía ser menos. Los raigaños más vieyos nuestros llévennos en pelondines a dómines onde tamién yéresmos tribu y au la relación de la xente cola viesca yera estrecha dafechu. Al traviés de los sieglos esa xuntanza algamó a los nuestros díes y tenemos exemplos a embute d'ella.

D'esta miente tovía hoi llantamos un texu cabo una ilesia, esi árbol sagráu de los ástures por escelencia. Almiráu tamién ente nós ye'l carbayu, exemplu de tiez y fortaleza. Al sabugu llamámoslu tamién benitu, nome que nun almite dulda de la so consideración. Les vares del ablanu chupaben el velenu de les culiebres. No bisiego de los fayeos vivíen busgosos, xanes, diaños o cuélebres. El carrascu o xardón avéranos al solsticiu d'iviernu...

Y tamién l'arfueyu. El so calter sagráu afitáu dende la antigüedá pudiere debese a que ye un arbustu que nun ñaz nin tien raíces en suelu. Espolleta no alto d'otros árboles. Representa la xuntura ente'l cielu y la tierra. Les sos bayes asemeyen la lluz de la lluna na nueche sele. Y nestes feches navidiegues qu'empobinen al so finxu final nel día de los Reis Magos cellebramos tamién el solsticiu d'iviernu. Nes dómines onde les foces d'oru de los druides coyíen l'arfueyu. Y ponémoslu enriba la puerta casa pa que nos protexa. Un  resclavu de tradiciones pervieyes. Porque na sociedá pertectoloxizada d'anguaño siguimos siendo humanos. Y siguimos teniendo unos raigones fondos fundíos nel nuestru pasáu. Nel nuestru ser tribal qu'heredemos y qu'alita a lo llargo de les nuestres vides.

                                                                        

Camín del otru añu nuevu

Allá pel mes de Payares cellebrábemos la entrada del añu acordies a les cultures precristianes europees. El Samhain, plasmáu ente nós na nueche d'ánimes ya'l día de tolosantos. El retornu de los que finaron pa mecese colos vivos.

Nestes dómines pica a la puerta otra entrada d'añu. Esta vegada  axustada al calandariu cristianu, magar asitiada alrodiu del solsticiu ivernal paganu. Previamente, festéxase'l ñacimientu de Cristu, el fíu del dios del cristianismu. Son les fiestes navidiegues.

Como yá escribí otres vegaes nesta bitácora, si hai daqué que rescampla nel alma asturiana ñacida del reinu de los ástures ye'l sincretismu. Lo pagano y lo cristiano amiéstense y bilten perdayures. Llevantamos ilesies y allugamos cabo d'elles un texu. Bautizamos un ñeñu y colocámos-y una cigua. Yá nos anicios del nuestru reinu, a Favila enterráronlu nuna ilesia llevantada nun túmulu dolménicu.

Nestes feches, ponemos belenes y ñacimientos, pero tamién quemamos el nataliegu o allugamos en casa un árbol orniáu. Torna'l sincretismu a amechar na nuestra tierra.

Tamién rescampla l'antroxu qu'entama a xiringase de magar el mes d'Avientu hasta Febreru o Marzu, onde cellebramos el que nomamos talamente como antroxu. Mazcaraes, aguilanderos y moxigangues percuerren los nuestros llugares. Otra vuelta'l rescaldu de vieyes dómines apruz nes nuestres vides. Ehí tenemos, nel día del añu nuevu, al Guirria ponguetu abrazando y besando a les moces y aventando ceniza a los mozos, seique un resclavu de vieyos ritos de fecundidá y purificación, respectivamente.

En dos meses, los caberos del añu sigún el calandariu que nos empobina, recibimos a les ánimes y festexamos la llegada a la vida, el ñacimientu. Antes, allumemos con calabaces el camín a los difuntos que nos visitaron. Agora, los vivos entramos nel tiempu en que la lluz del Sol vaya apoderando la escuridá tres el solsticiu allumándonos el camín, entrín y non que la ñatura vaya, pali que pali, esconsoñando. Toca entós sopelexar el deséu de qu'esti otru añu nuevu que vamos entamar nos seya afayadizu.

                                                                                

                                                            

El pastor y la culiebra

Dientro de los cuentos populares asturianos hai ún que fai referencia a un pastor que cría a una culiebra.

Vien arrecoyíu por dellos autores como, por exemplu, por Mª Josefa Canellada.

El casu ye qu'esi cuentu conózolu yo per tresmisión familiar. Cuntárenmelu de rapacín y nunca se m'escaeció.

Los cuentos populares suelen tener milenta variantes, al ser la tresmisión oral la vía pela que se conserven. A manera d'esbozu, esta ye la versión que a min me cuntaron:

Ello yera un pastor que tando nel monte atopó una culiebrina. Decidió criala y cuando taba na braña llamábala pa que viniere a alimentala. El casu ye qu'un día'l pastor tuvo que dir a sirvir al rei y tuvo un bon tiempu lloñe. Cuando acabó'l serviciu, tornó pa la braña y alcordóse de la culiebrina. Llamóla y apaeció ella, que se fixere col tiempu pergrande, y que lu reconoció. Foi pa él y abrazólu endolcándose-y en cuerpu, pero como yera tan grande, afogólu.

Pues ye precisamente esti final el que me quedó afitáu na memoria, un desenllaz murniu onde'l ciñu de la culiebra acaba por matar al pastor. Porque ye l'aquello qu'estrema la versión que yo conozo de la que lleí notros autores que recueyen el cuentu, y onde simplemente apaez una culiebrona descomanada que s'enrolla nel cuerpu del pastor matándolu.

Y ye esi matiz venceyáu al desenllaz de la historia lo que m'afaló a escribir esti post. Escurro que, quiciabes, dalgún llector que la sintiere tamién per tresmisión oral, coincida nel fin de la mesma que yo conozo. Asina qu'equí dexo constancia d'ello.

 

Onde la ñublina posa

Cuando nos averamos a los cuentos populares au aprucen personaxes de la nuestra mitoloxía lo corriente ye que se presenton solos. Asina, unos monxos viven axorizaos por un cuélebre, en casa revuelve un trasgu, un paisanu atópase col diañu burllón marutáu d'animal, el nuberu trai la truena, etc.
 
Cuando la borrina posa en monte los brañeros que s'atopen somorguiaos y perdíos nella reciten un esconxuru - con delles variantes como ye normal - reclamando la presencia d'un ser llamáu Xuan de la Borrina, Xuan Blancu, Xuan Barbudu... Pero, dixebrándose de la mayoría de los mitos, siempre se presenta acompañáu. Lo normal ye que lo faiga con una perra y una muyer. Ún de los esconxuros ye ésti:
 
"Escampla ñublina, de valle en vallina, regueiros abaxo, canales arriba, que vien Xuan de la Borrina xurando y votando, que t'ha de comer con la sua muyer barbuda y la sua perra llanuda".
 
Detrás de los mitos escuéndese tou un universu conceptual que recula nel tiempu hasta dómines pervieyes. Marutaos nesos mitos puen escondese vieyos dioses, ancestrales fuerces que pertenecíen a la manera d'entender el mundu d'antiguos pueblos o civilizaciones. Tres d'un detallín que nos pue paecer anguaño una menugancia pue atopase'l resclavu d'eses fuerces y divinidaes de cuantisimayá. 

Ehí tenemos la nuestra manera de llamar l'arcu iris: l'arcu la vieya. Pero ¿quién ye esa vieya?. Seique una antigua divinidá de les fuerces de la tierra y de la natura que yera quien a facer dibuxase nel finxu'l cielu un arcu máxicu de collores que señalaba'l final de la truena.
 
D'otra miente, nes brañes y mayaos perviven los herederos d'una cultura de pastoréu que s'empoza nos tiempos alloñaos del neolíticu. Nestos llugares pudieren guapamente alitar nicios d'antigües divinidaes. Que Xuan de la Borrina apaeza acompañáu nun ye una casualidá ensin importancia dala. Tanto él como la perra llanuda o la muyer barbuda (otres vegaes desnuda) han dicinos daqué. Pescudar esi daqué yá ye otru tema revesosu. Por exemplu, Xuan de la Borrina pudiere sé la manera en qu'aportó a nosotros una deidá del monte, los mayaos y el ganáu y al que se reclama ante l'aforfugu y llerza de quedar tresmanáu na nublina allarribones y albintestate de cualquier peligru. Si respuende al esconxuru preséntase con ser femenín, personificación quiciabes d'una diosa de la natura que ye quien a remanar los fenómenos atmosféricos (el pelo y la barba como metáfora del orbayu, l'agua), como la vieya col arcu, como'l nuberu col bastiáu. Y la perra, curiosamente llanuda (que pue recordar los falopos de la ñeve o la mesma borrina), afitaría esi llabor de pastor del otru llau d'esti mundu del ser invocáu ayudándolu a guíar al ganáu y curialu como tradicionalmente fixeron estos animales dende siempre.
 
Tolo anterior, una simple especulación, un intentu sonce d'averase a un probable aniciu tribal del personaxe y la so compaña. Eso sí cola seguranza de qu'un mitu, una lleenda, un datu pañáu de la nuestra tradición oral nun pertenez enxamás al terrén de les caxigalines o de les folkloraes ensi mayor aquello. Non. Tres d'ellos podemos recular a esgaya nel tiempu. Tanto que podríamos alluganos guapamente nes dómines en que yéramos tribu. Porque, envizcaos na sociedá actual que vivimos, escaecemos de contino que dalguna vegada perdida yá na ñublina de los años nós tamién fuimos tribu como lo son enagora sociedaes amazóniques o africanes. Y la so manera d'entender el  mundu tenía les sos claves y ritmos que dexaron dellos llixos sopelexaos hasta güei. Y ye que, tovía anguaño, queda xente que cree en seres que los urbanites tecnoloxizaos vemos distantes o ayenos. Pero que nun va tanto taben ehí con puxu y enagora nun se sumieron dafechu.

Corazones d'Agua

La nuestra tierra siempre foi abondosa en ríos y regueros. Ello posibilitó, de los tiempos, l'emplegu del agua como fuerza motriz que dio llugar a construcciones de diversa mena como mazos, molinos, batanes, mazapiles...Yo, d'ente elles, siempre me fincaron especialmente los dos primeros: los molinos y los mazos o machucos ensin qu'ello me lleve a escaecer otros, por supuesto.

La molienda foi una actividá básica na nuestra sociedá tradicional. Moler el granu pa sacar la fariña cola qu'enfornar el pan, alimentu básicu de nuestro. Esto posibilitó una presencia abondosa de molinos hidráulicos nel nuestru país. D'otru llau, la xera diaria dio como llabor perimportante la de trabayar el fierro pa facer les ferramientes que posibilitaren trabayar la tierra o iguar clavos y ferraxes. Y ende taben les ferreríes y los machucos pa trabayar y forxar el fierro.

Pero los tiempos cambien y cuantayá que los artiluxos movíos por agua foron cayendo, pasu ente pasu, en sucu baxeru. Quedando albintestate, abandonaos y escaecíos. Non del too, porque actualmente inda quenden dalgunes d'estes construcciones conservaes ya, incluso, utilizaes dende un puntu vista funcional. 

D'esta miente, dalgún molín vieyu sigue moliendo'l granu pa facer fariña. Y tamién dalgún mazu sigue emplegándose pa trabayar el fierro. Y ta bien que seya asina. Dicen dalgunos guisanderos que la fariña que sal d'un molín d'agua da un pan con un sabor que s'estrema al de les moliendes modernes. Otra miente, la querencia por artículos de fierro sacaos d'una forxa artesanal tien tamién el so mercáu anguaño.

De toles maneres, sedría fato engañanos. Lo normal ye que les construcciones qu'abellugaron nel so día a molinos, machucos y demás, movíes por agua, tean anguaño esbarrumbando. El casu de los molinos ye'l más visible. Nun ye cosa rara empobinar per una ruta de senderismu y atopar dalgún d'ellos abandonáu y esgonciáu a la vera d'un ríu.

Y esi desaniciu ye una pena, porque camiento que tampoco nun ye daqué qu'esixa un esfuerzu económicu bultable conservar estes xoyes del nuestru patrimoniu material. Pero yá se sabe qu'esi patrimoniu cotiza nos tiempos actuales a la baxa. Nun interesa la so conservación, como nun interesa conservar pontes, horros, cases de tipoloxíes tradicionales y hasta'l mesmu arte prerrománicu asturianu parez condergáu a la llaceria del desdexamientu.

Dacuando pienso qu'un molín, un mazu o un batán funcionando son como  corazones d'agua en movimientu que caltienen de pies l'alcordanza de la nuestra sociedá tradicional. Que bombiaben cazumbre a un país non tán alloñáu del que procedemos. Y que cuando dalguna d'estes construcciones calla dafechu mientres s'esboroña pente l'abandonu, la brenga asturiana pierde fuerza y la memoria de saber d'ónde venimos resiéntese. Ya'l corazón de los nuestros ancestros va quedando, a tatás, quietu y ensin xixa.

Molinos y mazos. Fariña y fierro...Alimentu y arbíes pa llogralu. L'ayeri que posibilitó l'hoi. Sólo por eso, yá pagaría la pena l'esfuerzu pola so conservación, difusión y conocimientu poles xeneraciones más moces xunto a les demás construcciones hidráuliques. Pero'l ciñu qu'amosamos actualmente pol nuestru patrimoniu nun paez que llegue tan allá como pa ello.

                                                                 

El Fayéu

Adientrase nun fayéu ye trespasá les llendes d’otru mundu. Nel so interior reina lo bisiego. A les fayes gústa-yos lo llento y busquen asitiase nes lladeres orientaes al norte. El mofu viste los cabornios vieyos y vivos que nos tresporten a mundos telúricos. La ínsula del fayéu endólcase nuna atmósfera máẍica. Munches cultures alluganon nél a los sos personaẍes mitolóẍicos, cuentos y lleendes. Tamién nél sigue l’osu deẍando’l rastru marcáu na folla y pue sintise’l canciu chasquiante del faisán namoráu escondíu na frondosidá'l monte. Les rames de les fayes amuesen una querencia nada disimulada pa col color doráu. Doraes camuden les sos fueyes na seronda, áuries son les sos yemes aguzaes na primavera, y les cubiertes aterciopelaes de los fayucos asemeyen pequeñinos vellones d’oru pel branu.

Malpenes el viaẍeru s’adientra nel fayéu empecipia a desvistise de los dogmes que lu acompañen na rutina diaria. La enfilandrada de los miruéndanos, los campamentos liliputienses de les cogordes, el ruẍerruẍ de les fueyes añicaes pol aire, el sonsón cristalín de la fonte o’l regueru, l’españíu de sensaciones que s’apalpa perdayures…Too contribúi a lliberar los arreyos de los sentíos del caminante, a asitialu nuna marcación intemporal, y a somorguialu nuna metamorfosis fonda que lu lleva a camudar, al so antoẍu, nun ermitañu, un rei, un pelegrín o un druida.

                                                 

                                                    

A la yerba

"Ẍunci les vaques, Ramona
que nos vamos a la yerba.
Cátame un zapicu lleche,
que tengo seca la llengua."

Cuando empecipia a turrá'l sol pel branu entama tamién el tiempu la yerba. De segar, esmarayar, voltiar, curar, embalagar, cargar pa llevar a la tenada o facer vares de yerba nel prau. Porque nesta tierra atlántica dan collecha les pumares, les ñisales, la güerta... pero tamién los praos. Y la collecha de los praos ye la yerba, bierzu d'una riestra actividaes de la nuestra cultura tradicional.

Cuando la primavera vien afayadiza obsérvense los praos enyerbaos al entamá'l branu. Y ehí ta la ẍente, como los antiguos de casa, aplicándose a la ẍera de curá la yerba pa que'l ganáu nun esglamie pel iviernu. Recuedo, de los tiempos, cuando me tocó dir a la yerba en sitios pindios. El puẍar y el sudar prau arriba y abaẍo recompensaos pol llabor fechu y afechiscáu. Yo, el meyor llugar pa dir a la yerba ye onde hai un ríu o nun regatu fesquilinos. Presta a embute poder refrescar ellí y garrar fuelgu.

Dacuando tamién pasen coses que dan perceguera. Como l'aquello de garrar una palada yerba onde va acuruẍáu un esculibiertu que s'esmuz, foín, pente la fargata del incautu de turnu. Menudos respigos y glayíos, compañeru.

Too cambia y anguaño la mecanización fai que'l trabayu d'andar a la yerba seya daqué estremáu del d'antiguamente. Un pocoñín más llevaderu, pero que naide nun s'engañe, que sudalo hai que lo sudar igual. Hasta los bálagos desapaecen camudaos en paquetes plastificaos. Pero la ẍera de la yerba sigue y tien puẍu enforma pente la población de les zones rurales.

Tan enraigonada ta esta actividá que mesmamente nes nuestes villes nun ye raro enforma sentir comentar a dalgún que tal o cual día va dir echa-yos una gabita nel aquello de la yerba a los familiares que tien na zona rural. Porque esta ẍera ye una actividá qu'aẍunta, tovía gue, a una camaretada d'asturianos.

Dende rapacín siempre tuvi fama de ser bon golifador. Asina que suelo reparar en coses quiciabes rares o inusuales pa otra ẍente. Una d'elles ye'l golor de la yerba segao. Prestosu a embute, como tamién lo ye prestosu'l golor de la pación y la toñada segaes nel so tiempu. Y ye que cuando la ñatura d'esti vieyu país esparde'l so esplendor los sentíos argutos antroẍen de prestancia.

Pues, en fin, qu'entama'l tiempu d'andar a la yerba. D'atropar p'alimentar al ganáu pel iviernu. Tiempu de sudu y trabayu acompañaos pol sonsoniar de grillos y ẍilgueros. Pol ruẍir de les fueyes de carbayos y castañales. Pol gorgolitiar del agua fresquilino del regueru. Y ehí, en cualquier requeẍu, la bayura de los praos anunciándonos un branu qu'endagora ye de nuestro...

                                                           

El Faisán

El faisán, gallón o gallu monte ye una reliquia de la nuestra fauna. Cuando foron retirándose los xelos de la glaciación cabera o de Würm grupos de faisanes nun marcharon con ellos y quedaron en delles zones como la cantábrica o la pirenaica. Cola evolución al traviés de milenios convirtióse nuna subespecie de tamañu más pequeñu que los sos parientes europeos.

El so hábitat orixinal yeren los montes con arboleda de fueya perenne. Poro, tuvo qu'adaptase a los nuestros onde predomina la de fueya caduca. Pa protexese pel iviernu busca carrascos, texos o árboles que caltienen les fueyes nesta estación. Aliméntase de manera variada a lo llargo del añu: biltos de faya, bayes, yerba, fueyes, viérmenes, crisálides, formigues o hasta llagarteses.

Cuando entren los machos en celu pela primavera acuden a los cantaderos, zones onde gargolien el so cantu p'atrayer a les femes. Son estos cantaderos una de les maneres afayadices de calcular el númberu d'exemplares que pue haber nuna zona.

Llamentablemente, el faisán sigue reculando nel númberu d'exemplares hasta'l puntu de ser anguaño una de les especies más amenazaes y en claru peligru de desaniciu. Hai intentos de crialu en cautividá que tovía nun viñaron abondo como pa garantiza-y el futuru. Les sos críes padecen d'un altu grau de mortandá. D'otru llau, factores como la caza (güei prohibida), los incendios forestales o la intervención humana que trestoca l'hábitat onde enagora vive collaboren a la escontra de la so conservación.

Y ye precisamente esa conservación de los faisanes una asignatura pendiente que tenemos anguaño. Al contrario de lo que se ta llogrando notres especies como pue ser l'osu, que va aumentando la población, nel casu de los gallonos el númberu d'exemplares sigue menguando y asitiándolu nun estáu críticu pa la superviviencia de la especie.

Tolos esfuerzos que se faigan pa tornar esta situación de retrocesu son perimportantes. Un monte asturianu, un fayéu, una viesca ensin el canciu del faisán vístense de llutu. Pierden una parte perimportante de la so vivencia, de la so historia biolóxica. El faisán. Testigu de cuando'l xelu anubría estes tierres norteñes, auténtica reliquia de la nuestra fauna, tien que sobrevivir. Nun podemos consintir que nun lo faiga. El tiempu aforfuga. La urxencia afala.

                                                                  

Les fariñes y les estrelles

Prestábame pola vida de rapacín sentame a la puerta casa, nuna nueche escamplada, a cenar fariñes con una cuyar de madera mentes agüeyaba allarribón pa les estrelles. Y, a manera de postre, arrallar dempués la pota.

Había coses que te vagaben ver llograes. Como que te traxeren d'una vegada puñeflera aquel corriverás con cascabelinos atrás que tantes veces te prometíen y nunca nun aportaba. Hasta que, convencíu de qu'aquello yera una especie de versión del cuentu de la bona pipa, que siempre entamaba pero nunca finaba, acababes dexando la ilusión por aquel xuguete escaecida y cubriéndose col mofu del olvidu.

El mieu a lo inesplicable plasmábase en dos bisarmes que t'acuruxaben pela nueche. La marimanta, que miániques qu'esistía, porque más d'una vez asomare pal fondu, pa escontra la galería, en ca güela. Y pa rematala taba la mano qu'aprieta, siempre pudiendo aprucir pela bufarda p'añusgate.

Acusate de coses que nun fixisti tien un sabor amargu especialmente. Que te mirare entientes un paisanu y t'espetare aquello de que fueres tu'l que-y robares les ferradures al perru'l cura apolmonábate y poníeste no peor.

Pero colos años los rapacinos medramos, escutruxamos y facémonos adultos. Y nesi procesu rescampla la trampa del corriverás, de la marimanta y de la mano qu'aprieta. Arriendes de cayer na cuenta que los perros nun lleven ferradures, asina que malamente pudieres tu roba-yles al del mesmísimu cura.

De toles maneres, hai cuestiones que compruebes que sí esistíen daveres. Como les estrelles que siguen ehí arriba visibles nes nueches seles. Y como les fariñes, que bien que siguen sabiendo pa dempués rematales arrallando la pota. ¡Ah! y tamién esisten les cuyares de madera pa comeles.Y la puerta casa pa sentate cabo ella.

Tamién esiste eso que llamamos la ilusión, l'enfotu, o los suaños. Esos motores que nos faen embarcanos dacuando n'empreses que nos abulten prestoses, magar puedan ser pindies y revesoses de llograr. Pa ello los asturianos tenemos una ayuda perestimable que nos recuerda esi cantar cenciellu, melgueru y afayadizu:

"Santa María,
nel cielu hai una estrella
que a los asturianos guía".

Mialma qu'eso de la estrella sí que ye otra verdá. Vila yo colos mios güeyos nuna nueche escamplada y sele comiendo a la puerta casa un platu fariñes con una cuyar de madera. Miráila na semeya. Ehí la tenéis relluciendo nel firmamentu azul.

La mano y la bufarda

Cuando ún se pon a recordar coses de la infancia más tierna comprueba que la mente zapica y despíntense-y delles.

De seres non terrenales que recuerdo de guah.e tán la güestia, el coco, el sumiciu...y la mano.

Na casa revieya d'una de les mios güeles había una bufarda que daba pa la cocina de carbón. Una vegada dixérenme que per ellí podía entrar una mano gafa que facía mal. Quedóme allancada nel maxín como la mano qu'aprieta, anque tengo duldes de poder embarbiame cola denominación nuna mala xugada de la memoria.

Bien d'años dempués conocí un personaxe llamáu'l pesadiellu que produz nos caminantes la sensanción d'agotamientu y que pue representase por una mano peluda. Tamién conocí'l datu d'una manona que pela nueche pue axorizar a los rapacinos.

Pese a qu'esi ser nun tien mayor sonadía nel nuestru panteón de seres d'ayuri de la nuestra realidá, talo paez qu'esistió pente los antigüos del nuestru país.

Nel tiempu presente vivimos bien de veces aforfugaos per milenta problemes. Preséntensenos pela nueche añusgándonos cuando tamos echaos. Gustaríanos oxalos como al fríu cuando-y gritamos el ¡uxa!, pero...

Quiciabes seya la mano qu'aprieta, aquella manona que se podía colar en ca güela pela bufarda ún de los seres d'otros mundos que más nos acompaña nel día a día. Desfacenos d'ella sedría de xuro un aliviu. Pero escurque tamién sedría dexar nel olvidu un raigañín de la nuestra infancia.

La piedra de Josefona

Yera Josefona una tía de mio güela materna. 

Cuntaben d'ella que yera muyer de xeniu y echada p'alantre.

Ello ye que taba un día Josefona llavando la ropa nun llavaderu públicu d'esos d'antiguamente cuando se-y cozcó otra muyer.

A lo que paez, aquella otra muyer avezaba a llavar la ropa xusto nel sitiu u taba Josefona, asina que dirixéndose a ella díxo-y nun tonu finu y diplomáticu:

-Oiga, señora, esa piedra donde está lavando es mía-

 Al escuchar aquello, Josefona miró a la muyer de llau y retrucó-y:

-¿Que la piedra ye tuya?. Pues si la piedra ye tuya, entós...¡arríncala y llévala!-

Y siguió a lo suyo tan guapamente.

Tiempu dempués, Josefona foi una de tantes muyeres y homes que naquelles dómines emigraren p'América. Nunca nun tornó p'Asturies y acabó perdiéndose-y el rastru allalantrón nel continente americanu.

Como curiosidá, conservo una factura emitida al so nome, del añu 1.910, d'un comerciu llangreanu onde comprare unes colches y unos pares de botes. Nun sé si la compra se trata d'una casualidá o si formaba parte del axugal qu'axuntare pa embarcar, pues desconozo l'añu que lo fixo. 

Quién-y diba dicir a ella que, munchos años dempués, un descendiente de la so familia diba dar a conocer aquella anécdota al traviés d'un inventu del diañu llamáu blog o bitácora.

El reló de M.L.

Llegó abenayá a les mios manes un reló de bolsu antiguu per vía familiar. Ye de color bronceáu y de cuerda. P'axustar la hora tien un botón a un llau qu'hai que cincar. Per detrás tien la tapa metálica y so ella otra de cristal que dexa ver la maquinaria. Llamóme l'atención que dientro d'ella hai como un espaciu onde asoma una pieza que recuerda a un péndulu ñarru que se xiringa col tic-tac. Ta usáu abondo y, cuando lu llevé a iguar a la reloxería porque nun funcionaba, dixéronme que tenía bien d'arregladures antigües yá.

Pero lo que me fexo entrugame por quién fuera'l so dueñu foron unes lletres grabaes na tapa posterior. Yeren una L y una M superpuestes, anque nun s'apreciaben nidies pola mor de lo gastada que taba esa tapa, pues como dixi enantes el reló tien traza de tar usáu bastante. De mano nun me cuadraba nengún nome conocíu de los mios antecedentes familiares, pela vía materna, que ye pola que me llegó, pa dar col amu d'aquel reló qu'aportare a les mios manes. Nun me cayera en baxo que les iniciales grabaes coincidien casualmente coles del mio nome (en castellanu) y el mio primer apellíu y rebuscaba nesi orde pa intentar encaxalu en daquién que'l nome y primer apellíu entamaren per eses lletres, pero nada.

El casu foi que pescudando un día nuna carpeta de documentos vieyos de casa que conservo cayí na cuenta qu'andaba envizcáu na interpretación correcta de les lletres. En realidá había que lleer primero la M y dempués la L y entós sí qu'encaxaba col nome y primer apellíu d'un hermanu de mio bisagüela materna (prefiero nun los dar, porque nun lo considero relevante pal casu). Tratábase d'un home que trabayare de maquinista nes dómines de les máquines de vapor y escurque fuere'l reló qu'usare nel trabayu y d'ehí que tuviere que lu reparar delles veces. M.L. casárase y tuviere un fíu, pero quixo la mala fortuna qu'esi fíu morriere ceo y dempués tamién la muyer. Arriendes de les llaceries anteriores, él carecía del aparatu respiratoriu y tuvo internáu en sanatorios. Nomó a mio bisagüelu con potestá pa llevar los sos asuntos. Morrió hacia los años trenta del sieglu pasáu, polo que'l reló tien d'andar alrodiu de los cien años.

Dempués d'igualu, pa lo que tuvieren que face-y dalguna pieza a costa fecha porque nun yeren a atopales qu'encaxaren pa ello ente'l material que teníen na reloxería, hoi funciona perfectamente. Tien un tic-tac tan sonoru que más qu'un reló de bolsu paez de paré con pendilexu. Écholu a andar de xemes en cuando, porque convién nun tener siempre paraes estes maquinaries antigües. Y pienso tamién nes casualidaes que nos presenta la vida: de llegar por casualidá a mi un reló vieyu y estropiáu que pudiere guapamente acabar na basura, fui a dar con quien fuere'l so dueñu pola casualidá tamién de tener unos documentos en casa u apaez él y por llevar, casualmente, grabaes na tapa trasera dos lletres que coinciden col mio nome y primer apellíu, pero al vies.

Ciertamente, nesta vida danse dacuando casualidaes que presten...

Añaes y alcordances

"Ea, ea, el carru cola yerba.
Vaya, vaya, el carru cola paya".

Na época cuando somos ñeños y rapazos va tresnándose'l formientu de la nuestra identidá.

Los xuegos, cosadielles, tradiciones culturales y la llingua qu'aprendemos neses dómines son les blimes con que vamos iguando'l nuestru ser.

Una identidá y un ser que van despintándose por aciu d'inmersiones culturales y llingüístiques ayenes que van aforoñando les nuestres primeres alcordances y enseñances llariegues.

Vamos asina, pasiquín a pasu, dexando de ser lo que fuimos pa camudar en seres distintos. Llegamos hasta a ver lo que fore raigón nuestru como daqué ayeno o endolcao na ñublina de lo inservible.

Pero sucede que, dacuando, quieren les circunstancies de la vida qu'un rellumu aporte hasta nosotros. La nuestra conciencia primera esconsoña del lletargu y vuelve los güeyos hacia lo más fondero de nuestro.

Ye entós cuando'l puxu de lo que fuimos allalantrón na nuestra vida vuelve con más fuerza endagora que nel mesmu pasáu.

Y produzse entós esi fechu maraviyosu que nos fai enfotanos hasta l'últimu aliendu en que los nuestros fíos y los d'ellos, y tola enfilandrada de nuevos retueyos de la nuestra castra, vuelvan a sentir l'afalagu de los sones d'aquella mesma añada qu'a nosotros nos cantaren:

"Ea, ea, el carru cola yerba.
Vaya, vaya, el carru cola paya".
................................................................

La Bornaína Santiago

El nome del sitiu viniérame per vía familiar. Compónse de dos partes. Una, l'amu de cuantayá del llugar o escurque la época na que se fixo la borronada. La otra una quema nel monte pa usala de pastu o llosa.

Anguaño ye una finca pa pacer el ganáu. Ta zarrada de muria. Tien nun llau los muruecos d'una casa. Pa la vera del camín calzáu de piedra, úpense dos fayes centenaries. Les úniques qu'atopé en tol monte. 

Cuando pela seronda ando a la gueta paso per delantre d'ella y alcuérdome de lo que me cuntaren cuantisimayá. Ellí casare un antepasáu míu con una moza d'aquella casa hoi esbarrumbada y marcharen pa les amériques. Colos años sumióse-yos el rastru.

D'aquellos tiempos a l'actualidá dio munches vueltes la historia: pasaren monarquíes, dictadures, repúbliques, revoluciones, constituciones... Emigrare xente alluendi pa nun tornar y viniera xente d'otros sitios pa quedase.

Pero, magar lo anterior, la Bornaína Santiago sigue anguaño ehí. Cola muria cercándola, la casa esgonciada y les dos fayes centenaries a la vera del camín calzáu.

Y pienso que ye mui importante que cuando caleye pel monte siga pasando al llau d'ella. Porque considero que mentes queden bornaínes dayures, les nuestres raíces van siguir allancaes na tierra. 

Y eses raíces son les que nos faen reconocenos, individual y colectivamente, al traviés de l'alcordanza y les que nos dan l'alimentu pa empobinar a la busca del futuru.

 

La fayona del busgosu.

Na viesca que s'espurre penriba'l llugar llangreanu de La Ponte de Turiellos, ellí onde dicen les cróniques que s'axuntaben los vecinos en conceyu a toque de turullu, ábrese un claru. Nuna campera arrodiada con muria, pa la parte d'abaxo que llenda col camín, atópase una faya descomanada. Un exemplar maxestuosu y centenariu de faya que s'alza pa contra'l cielu abriéndose en dos brazos como queriendo algamar la eternidá. Sorprende y abluca'l so magníficu estáu de conservación. Nin el rayu, nin el fueu, nin la mano de la mala xente fixo mozqueta nel so tueru y rames. Cásique un milagru.

Pero yo sé del secretu qu'abelluga esta fayona. Y ye que lleva siendo curiada desque guañó d'un fayuquín pel últimu busgosu del llugar. Un busgosu pervieyu, mochu, abangáu polos años y coxu pol mor del tiru furtivu d'un cazador hai cien años. Dacuando, préstame averame pellí pa echar una rocada col mio amigu. Arreblagamos la muria y arrecostinámonos a la solombra de la faya pa falar de los vieyos tiempos, de la vieya xente y de los vieyos dioses. Dempués despidímonos y saludamos a la nuestra amiga que nos manda un besu a la so manera, xiringando los sos brazos y afalagándonos con un airín prestosu que nos reconforta nos díes chornosos del branu.

Pero confiésovos qu'ando esmoleciu. Y ye que'l mio amigu encamentóme va tiempu qu'anda percansáu de la vida terrenal y que-y entra cada vegada más fuerte'l rixu de retirase al olimpu de los mitos de la manera en qu'avecen a facelo: sumiéndose por encantu. Pienso que si esto asocediere qué diba pasar entós cola fayona. Si l'acutiría'l rayu, amburaría'l fueu o si'l so troncu centenariu acabaría baltáu pola zuna de dalgún humanu desaprensivu y foín.

Asina que me tengo propuestu como un llabor prioritariu convencer al mio amigu busgosu a que siga ente nosotros milenta años más. Comprométome a visitalu too darréu pa que nun- y vague la so esistencia terrenal. Y que la vieya faya siga ehí per munchos más años y xeneraciones como un tótem que recuerde a los naturales d'esta pola llangreana los tiempos en que los antiguos s'aconceyaben pa encarar xuntos el destín a toque de turullu.

Patalexos

Caún de nós tenemos los nuestros paraísos. Suañaos o reales. Requexos au, dacuando, nos afayamos a escondidielles.

Nun quiñón d'un testamentu del sieglu XIX apaez el nome Patalejos. Quiciabes seya la trescripción lliteral del nome d'esti sitiu. O escurque teamos ante la castellanización de Patalexos.

Trátase d'un requexu nun monte de castañales mecíes con dalgún carbayu y otros árboles y con felechos abondos. Polo abegoso del terrén pudiere llevar un nome deriváu de patalexar. De toles maneres, nun lo tengo claro dafechu.

Ta furáu por vieyes chimenees mineres y amburó yá milenta vegaes, pero les castañales retueyen una y otra vuelta. Cerca hai un manantial con un barcal pa beber el ganáu. Ta arrodiau Patalexos de más montes de castañales y carbayos pervieyos, y dos fayones con dalgún sieglu tamién a recostines. 

Pasar pela seronda una mañana a la gueta per aquella contorna presta pola vida. Lo normal ye que t'alcuentres solu o que te cruces con dalgún caminante solitariu como tu, pero'l ruxerrux de la viesca, el chiar de los páxaros, el tinglar de les esquiles, o'l lladrar de dalgún perru son la compañía más corriente.

Bien de veces, nun fai falta viaxar lloñe p'atopar el to pequeñu paraísu. Pues afayalu, guapamente, namás que salgas del cogollu urbanu del asfaltu y empobines pa les afueres de la villa o la ciudá onde vives. Ellí mesmo de xuro que pues atopar el to Patalexos. El Patalejos escritu a pluma en tinta negro nun papel d'un vieyu quiñón.

La ropa ensucho

A, ñe, la ropa ta ensucho, xágualo-

Asina falaba Sola, una tía de mio güela paterna, a mio ma que tenía la ropa asoleyando al verde acabante llavalo. Y mio ma tornaba a arrecoyer la ropa y llavalo otra vuelta. Y Sola poníase:

-A, ñe, la ropa ta ensucho, xágualo-

Y otra vegada mio ma a llavar y echar la ropa al verde.

A la tercer vez sintiendo'l mesmu cantar, tuvo qu'enfilar a conta-ylo a mio güela:

-...Ye que Sola lleva tola mañana encamentándome que llave la ropa porque ta puerco y yá lo fixi tres veces-.

-¡De los coños!. ¿Qué ye lo que te diz, ne?-.

-Que lo xagüe porque ta ensucho-.

-Ai, muyer, lo que te ta diciendo ye que-y eches agua porque ta seco...-
*********************************************************************************
A la muyer d'esta anécdota, Sola, yo tampoco yera a entendela dacuando y yera mio güela la que me facía de traductora, magar yo venía d'ámbitos de fala asturiana, anque amestada yá en parte col castellano. Visto cola perspectiva de los años, tien de ser bien triste que xente de la to propia familia nun seya a comprendete por espresate nel idioma de los tos antepasaos. Pero anguaño les coses dieron una vuelta más de tuerca, y yá somos los falantes d'una llingua asturiana con mayor o menor grau de castellanización los que, a vegaes, nun somos  a danos a entender a xente de la nuestra familia que yá tán castellanizaos dafechu

Les ferradures del perru'l cura

Maneres d'axorizar a los rapacinos o de face-yos dalguna engatada pa toma-yos el pelo los mayolones hai bien delles. Xuando al empar cola moxiganga, l'engañu y la sorpresa ye bastantina pa ello.

Na mio época de guah.e facía furor garrar a un neñu, miralu entientes engurriando'l ceyu, señalalu col deu y espeta-y: ¿tu nun fuisti'l que-y robó les ferradures al perru'l cura?. Y entós la víctima sentía un ñudu en garguelu que lu añusgaba y imaxinaba peñerando penriba la so cabeza les consecuencies más tarrecibles.

Namás que la esplicación d'otra persona que s'apiadare del críu o la capacidá de reflexonar que se supón que nos va dando'l pasu'l tiempu llograba esñizar los mieos d'aquella acusación bederre. 

Col pasu de los años, camiento yo qu'aquel engañu yera como un badagüeyu de lo que nos diba esperar en creciendo y nel futuru. Porque'l casu ye que, a lo llargo de la nuestra vida, tenemos que resalvar tou tipu de trampes y pilancos, enfrentanos o esmucinos de toa frasca de situaciones que nos aforfuguen y, en definitiva, sentir sobre nosotros l'apolmonamientu de tantes versiones actualizaes d'aquella alcordanza que nos respigó nel so día por culpa de les ferradures del perru'l cura.

Les cases de les güeles

Hai un dichu qu'espresa qu'un de los sitios onde meyor te pues afayar ye en ca güela.
Y uso'l femenín porque paezme que na nuestra cultura tradicional hai un ciertu recuerdu de vieyes dómines matriarcales.

Yo de rapacín anduvi bien de cacíu revueltu per casa les mios güeles y la so rodiada. Yeren dambes cases, vieyes muestres de la nuestra arquitectura popular. Una d'elles, construida contra turria, utilizando un desnivel o corte del tarrén pa llevantala y qu'inda conservaba adosáu a una paré'l vieyu fornu de piedra onde antañu arroxaren. La otra, una típica casa mariñana que tenía na so antoxana un guapu horru que lo mesmo facía de celleru que de cuartu adicional y onde dormí yo bien de veces.

Naquel entornu aprendí munches coses de la nuestra cultura y entamé a conocer el mundu al que viniere al traviés de les pallabres y espresiones de la nuestra llingua. Por cierto, una llingua estremada de la qu'usaben na escuela y que me produxo momentos d'auténtica estrañeza. Nun me cuadraba a min por qué en clas llamaben saltamontes a los saltapraos, babosas a los llimiagos y ¡ciervos volantes! a les bacallories, qu'eso yá yera pasase un cachu de la raya.

Cuenten los que saben d'estes coses, que los años de la nuestra infncia son perimportantes pal espollete posterior de la nuestra personalidá. Y, nel mio casu, confieso qu'asina pintó, pues según fueron cayéndome los años enriba, más me petaba a min somorguiame na nuestra cultura y emplear, a costa fecha, la nuestra llingua... y, asina, hasta güei.

Porque, teo de reconocer, que ye nesa cultura y nesa llingua onde realmente m'afayo, y onde puedo dicir, falando de papu sanu, que m'atopo como en ca güela.

¿Pitu o pita?

Esa imaxe d'un rapacín metíu nun cuartu y arrodiáu d'aparatos llétricos y pantalles nun nos fincó a los que fuimos neños acuantayá. Naquellos tiempos esporpollaben tou tipu de xuegos que facíes na cai. L'escondite, saltu y arroba, tres marinos a la mar, el pinchu, el pañuelín, a Roma, el lirio-lario, el cascayu o castru, la goma, los banzones o gua, les fiches, la peonza, a facer gomeros... O convertise en músicos impovisaos con riqui-raques, zamploñes d'alcacer, berrones o cornetes, xiblatos afuracando güesos de piescos... Visto ello güei, paez mentira que pudiéremos entretenemos con xuegos que, en dellos casos, yeren lo más cenciello que se pueda imaxinar. 

Como lo de xugar a pitu o pita. Pa ello, cuando pela primavera o'l branu granaben les plantes que formen los praos, garrabes el tallu d'una que tenía la espiga yá cola semiente formada (en zurrón, que se diz). Entrugábes-y a los amigos si queríen pitu o pita a manera d'acertixu. Dempués esnidiabes los deos índiz y pulgar pel tallu p'arriba hasta que te quedaba la grana garrada nellos. Si esa grana tenía forma arredondiada, yera pita, y si quedaba la picorota de la espiga destacada y bien visible yera pitu. Y el qu'acertare, pues acertao quedaba, y si permediaba dalgún tipu d'apuesta, ganada quedaba. 

Nun sé yo si a los rapacinos d'esta dómina que tamos-yos fadría muncha gracia dexar los sos aparatos llétricos con pantalles, mandos y botones y ponese a enredar con trebeyos d'aquella otra época. Pero nuca se sabe. A lo meyor, si tuvieren ocasión de prebar, igual-yos prestaba pola vida...