"Xanu, q'entre les ñubes escondido/el to saber me soples pel oído..." L'Ensalmador. Antón de Marirreguera.

miércoles, 4 de enero de 2017

La foz del druida

Cuenta l'escritor romanu Plinio'l Vieyu que los druides galos coyíen l'arfueyu que ñacía nun roble
sagráu cortándolo con una foz d'oru y echándolo nun pañu blancu. Afita asina'l calter máxicu y sagráu d'esti matu que xorrez engoláu nes rames y tueros de dalgunos árboles.

La relación del home coles plantes y los árboles de la viesca restréxase nes cultures más variaes entamando poles tribales. El calter melecinal, máxicu, simbólicu o sagráu de bien de tribes botániques ye una constante que s'agüeya perdayuri.

Na nuestra cultura nun podía ser menos. Los raigaños más vieyos nuestros llévennos en pelondines a dómines onde tamién yéresmos tribu y au la relación de la xente cola viesca yera estrecha dafechu. Al traviés de los sieglos esa xuntanza algamó a los nuestros díes y tenemos exemplos a embute d'ella.

D'esta miente tovía hoi llantamos un texu cabo una ilesia, esi árbol sagráu de los ástures por escelencia. Almiráu tamién ente nós ye'l carbayu, exemplu de tiez y fortaleza. Al sabugu llamámoslu tamién benitu, nome que nun almite dulda de la so consideración. Les vares del ablanu chupaben el velenu de les culiebres. No bisiego de los fayeos vivíen busgosos, xanes, diaños o cuélebres. El carrascu o xardón avéranos al solsticiu d'iviernu...

Y tamién l'arfueyu. El so calter sagráu afitáu dende la antigüedá pudiere debese a que ye un arbustu que nun ñaz nin tien raíces en suelu. Espolleta no alto d'otros árboles. Representa la xuntura ente'l cielu y la tierra. Les sos bayes asemeyen la lluz de la lluna na nueche sele. Y nestes feches navidiegues qu'empobinen al so finxu final nel día de los Reis Magos cellebramos tamién el solsticiu d'iviernu. Nes dómines onde les foces d'oru de los druides coyíen l'arfueyu. Y ponémoslu enriba la puerta casa pa que nos protexa. Un  resclavu de tradiciones pervieyes. Porque na sociedá pertectoloxizada d'anguaño siguimos siendo humanos. Y siguimos teniendo unos raigones fondos fundíos nel nuestru pasáu. Nel nuestru ser tribal qu'heredemos y qu'alita a lo llargo de les nuestres vides.
                                                                        

jueves, 29 de diciembre de 2016

Camín del otru añu nuevu

Allá pel mes de Payares cellebrábemos la entrada del añu acordies a les cultures precristianes europees. El Samhain, plasmáu ente nós na nueche d'ánimes ya'l día de tolosantos. El retornu de los que finaron pa mecese colos vivos.

Nestes dómines pica a la puerta otra entrada d'añu. Esta vegada  axustada al calandariu cristianu, magar asitiada alrodiu del solsticiu ivernal paganu. Previamente, festéxase'l ñacimientu de Cristu, el fíu del dios del cristianismu. Son les fiestes navidiegues.

Como yá escribí otres vegaes nesta bitácora, si hai daqué que rescampla nel alma asturiana ñacida del reinu de los ástures ye'l sincretismu. Lo pagano y lo cristiano amiéstense y bilten perdayures. Llevantamos ilesies y allugamos cabo d'elles un texu. Bautizamos un ñeñu y colocámos-y una cigua. Yá nos anicios del nuestru reinu, a Favila enterráronlu nuna ilesia llevantada nun túmulu dolménicu.

Nestes feches, ponemos belenes y ñacimientos, pero tamién quemamos el nataliegu o allugamos en casa un árbol orniáu. Torna'l sincretismu a amechar na nuestra tierra.

Tamién rescampla l'antroxu qu'entama a xiringase de magar el mes d'Avientu hasta Febreru o Marzu, onde cellebramos el que nomamos talamente como antroxu. Mazcaraes, aguilanderos y moxigangues percuerren los nuestros llugares. Otra vuelta'l rescaldu de vieyes dómines apruz nes nuestres vides. Ehí tenemos, nel día del añu nuevu, al Guirria ponguetu abrazando y besando a les moces y aventando ceniza a los mozos, seique un resclavu de vieyos ritos de fecundidá y purificación, respectivamente.

En dos meses, los caberos del añu sigún el calandariu que nos empobina, recibimos a les ánimes y festexamos la llegada a la vida, el ñacimientu. Antes, allumemos con calabaces el camín a los difuntos que nos visitaron. Agora, los vivos entramos nel tiempu en que la lluz del Sol vaya apoderando la escuridá tres el solsticiu allumándonos el camín, entrín y non que la ñatura vaya, pali que pali, esconsoñando. Toca entós sopelexar el deséu de qu'esti otru añu nuevu que vamos entamar nos seya afayadizu.
                                                                                


                                                            

miércoles, 14 de diciembre de 2016

El tótem Urriellu

Somos un pueblu vieyu. El nuestru bierzu vien de les dómines del reinu asturianu. Pero reculando
más nel tiempu llevamos llixos de civilizaciones anteriores.

Porque esta tierra que nós triamos tuvo habitada de los tiempos. Hasta tenemos un perimportante xacimientu neanderthal en El Sidrón.

Rescamplen les nuestres cueves con representaciones rupestres. Escatafinos d'una civilización atlántica, abellugu d'una humanidá fuxendo de les glaciaciones. Dexó la so buelga'l neolíticu. Coronaron los nuestros cuetos los castros...

Y tenemos el nuestru tótem. O el nuestru gran menhir. El gran finxu onde los nuestros güeyos clávense ya'l nuestru corazón respígase: L'Urriellu. De xuro que lu vieren les civilizaciones que nos precedieron. Los nuestros güelos del reinu astur. Y nós.

Seique por esi tirón telúricu de tiempos remotos que dexen el so biltu nel nuestru ser, el Marqués de Pidal sintió nel so día que diba ser un sacrilexu qu'un pie foriatu triare per vez primera la cuguruta del gran menhir asturianu. Y col Cainejo esguilando descalzu algamáronla y evitaron la violación del llugar sagráu de nuestro y de los antiguos.

Enxamás nos cayeron embaxo les fontes, los ríos, la mar, los cumales, les foces y escobios. La natura siempre foi xuncida con un sobéu imposible de francer colos habitantes d'estes tierres atlántiques. Cuéstanos a embute, tovía güei, ser urbanites perfechos. Resquémanos siempre dientro un rescaldu rural que nos emburria a buscar esa natura, esta tierra, esa viesca y esa mariña.

Nun ye entós d'estrañar un res que seyamos un pueblu esteláu nun tótem que s'aldovina nos díes d'orbayu y borrín y que s'alza impresionante cuando'l sol alluma cola fuerza del so discu doráu talo que si tuviere forxáu col mesmu y llexendariu oru de los ástures.

Tenemos tótem. Tenemos menhir. Tenemos un gran finxu nacional. Tenemos l'Urriellu. Porque inda somos, tamos y esistimos.
                                                          

miércoles, 30 de noviembre de 2016

El pastor y la culiebra

Dientro de los cuentos populares asturianos hai ún que fai referencia a un pastor que cría a una culiebra.

Vien arrecoyíu por dellos autores como, por exemplu, por Mª Josefa Canellada.

El casu ye qu'esi cuentu conózolu yo per tresmisión familiar. Cuntárenmelu de rapacín y nunca se m'escaeció.

Los cuentos populares suelen tener milenta variantes, al ser la tresmisión oral la vía pela que se conserven. A manera d'esbozu, esta ye la versión que a min me cuntaron:

Ello yera un pastor que tando nel monte atopó una culiebrina. Decidió criala y cuando taba na braña llamábala pa que viniere a alimentala. El casu ye qu'un día'l pastor tuvo que dir a sirvir al rei y tuvo un bon tiempu lloñe. Cuando acabó'l serviciu, tornó pa la braña y alcordóse de la culiebrina. Llamóla y apaeció ella, que se fixere col tiempu pergrande, y que lu reconoció. Foi pa él y abrazólu endolcándose-y en cuerpu, pero como yera tan grande, afogólu.

Pues ye precisamente esti final el que me quedó afitáu na memoria, un desenllaz murniu onde'l ciñu de la culiebra acaba por matar al pastor. Porque ye l'aquello qu'estrema la versión que yo conozo de la que lleí notros autores que recueyen el cuentu, y onde simplemente apaez una culiebrona descomanada que s'enrolla nel cuerpu del pastor matándolu.

Y ye esi matiz venceyáu al desenllaz de la historia lo que m'afaló a escribir esti post. Escurro que, quiciabes, dalgún llector que la sintiere tamién per tresmisión oral, coincida nel fin de la mesma que yo conozo. Asina qu'equí dexo constancia d'ello.




 

jueves, 17 de noviembre de 2016

Wamba

[De manera piadosa, y voluntariamente, sueno n'honor de Dios y pa lliberar la mio patria. Inscripción na campana Wamba, añu de 1.219]

Atroneya. Refocila. Xarabatia. Atapez.

La Catedral rescampla solemne notra tarde afayadiza p'acuruxase. Les paxarines tres la ventana. La llerza. El respigu.

Pigacen ente solombres los escatafinos reales nel panteón de la Capiella del Rei Castu. Les estatues de los Reis Caudiellos custodien el templu sol burbús del agua.

Reposen  na so urna de plata les cenices de Santolaya, la primer patrona. Trayida pol rei Silo. Rescatada. Abellugada.

Anubre'l silenciu la cripta de Santa Leocadia. La Cámara Santa acorica les reliquies, les vieyes cruces, los resclavos del reinu. Y la Torre Vieya curia inda la tarrecible llegada de los pirates de la mar.

Retrañen los ecos de 1.808 na Sala Capitular. Otra vuelta, la defensa de la tierra. De los ancestros. De los raigones fondos.

Les puertes rebilicoquiaes de ñozal piesllen el templu a les gafures de l'alcordanza. Na antoxana cute con fuerza'l bastiazu. Arrecien la truena y los rellampios.

Dayures queda la güelga d'un país vieyu, apostalgáu, vivu. Dayures alita. Dayures pecigaña.

Allarribón, na torre gótica qu'afala'l bandullu les ñubes buscando'l cielu, Wamba permanez sele. Esperando paciente poles manes que la faigan tinglar pa esconxurar al Nuberu.
                                                                     
                                                              

jueves, 3 de noviembre de 2016

Un artículu del añu 1.978

Nel númberu 7 de la revista d'ámbitu universitariu "El Glayíu" correspondiente al mes d'Abril del añu 1.978 publicaba yo'l mio primer artículu en bable. Un fragmentu d'elli recoyólu X. Ll. García Arias nel so llibru "Antoloxía de Prosa Bable", publicáu pola desapaecida Caxa d'Aforros nel añu 1.981. Conservo la revista y voi güei a poner yuso d'esta presentación l'artículu mencionáu. Voi facelo ensin realizar igües (mesmamente daquella nun coincidía la ortografía dafechu cola actual), respetando la ortografía y manera d'escribir qu'amosaba yo naquel entós, cuando facía galanes escribiendo nesti idioma. Si acasu puntualizar que, desgraciadamente, polo menos delles coses de les que nél cuento camiento que pudieren tener, guapamente, aplicación anguaño.

LOS BIXOS DE GÜEI: LOS PARTÍOS POLÍTICOS.
   Un fechu que s'apalpa tolos dis y que fai esmolecemos a más d'un apartidista ye'l sometimientu incondicional d'abondes persones a unos muérganos artificiales llamaos "partíos políticos". N'efeutu, pa u quier que se vaiga siempre s'atopa ún con estes persones, ciarraes, d'un partíu. Esto per sí mesmo nun ye malo, perque la política atalantá como mediu afayaízu pala lliberación del home nun ye d'agora. Pero cuando l'asuntu se torna de lliberaor n'alloriante ye cuando mos topamos con eses persones que suañen, viven y s'esguedeyen "pel partíu".
   Si partimos del finxu de qu'el partíu nun ye otra cosa qu'un aperiu o istrumentu que sirve p'algamar unes metes naguaes, entós paez ñidio qu'el motivu pel qu'hai qu'esguedeyase ye per algamar eses metes, pero inxamás pel istrumentu usáu pa ello. Pa esclarar más les coses: el partíu como mediu afayaízu pa identificase con un mou d'agüeyar la vida pue ser importante y pue curiase d'él y emburrialu, pero en llegando al puntu de tracamundiar les coses y d'enfotase n'él, cuérrese'l peligru de perder el camín qu'empobina a la meta pola que se nagua.
   Pues asina y too, nun son poques les persones que xustifiquen cualesquier mou d'atuar, anque a ellos nun-ios preste o ten escontra, "perque lo fai el partíu", y coste que son abondes les persones les qu'asina faen. Entós yo entrúgome ¿qué pantasma-ios andará pel celebru que paez talamente qu'el maxín y la sencia nun-ios furrulen?, ¿per qué si en delles coses nun tan d'alcuerdu col partíu nun lo asoleyen a les clares o, polo menos, atúen sigún la concencia de so?. La verdá ye que nun alcuentro solución dalguna, o meyor, antóxenseme delles soluciones qu'esbillo darréu:
   I) Escaecimientu dafechu de la personalidá: esto ye, persones que depués de tar abarquinando tola vida, gárrense al partíu como si fora una tabla salvaora pa nun afogase. En cuantes se ven abellugaos pel partíu y arrodiaos de xente ¿van arriesgase a perdelo too per nun tar d'alcuerdu con delles coses?, ¡qué va, sería empicipiar de cero! (pero tamién sería alcontrar la personalidá perdía pol sometimientu a los cabezaleros de turnu).
   II) Pruyimientos de protagonismu: estes persones válense del partíu, nun pa trabayar per metes sociales, sinón pa esguilar a puestos d'altor social. Si el suxetu se siente con puxu y ve qu'entaina y que pue llegar a cabezaleru o a un puestu d'importancia ¿cómo va dexar lo entamao?. Claro, ¡sería esgonciar lo que con tantu enfotu y trabayu ta algamando!.
    III) Dir a la moda: estes persones tan enforma escoses de concencia política; son los gayoleros y folixeros de turnu. Agora, amás de les "camperes" y los "xarsés" de "UCLA" llévase la política y, ta ñidio, nun van quedar escolingaos. Poro, prúye-ios guetar un partíu, pero un partíu que seya famosu y grande, vamos que lo mesmo que los xarsés y les camperes seya una moda espurría, d'abonda xente. Cuando lu alcuentra acaba de ñacer un home nuevu: el "pera d'izquierdes" (pue ser de dreches, pero nun ye corriente). Ñidiamente, l'únicu fechu que lu pue afalar a dexar el partíu ye que pierda puxu (entós dirá a otru más grande) pero mentes tanto...
   IV) Galbana mental: persones del tipu "nundoigolpe" pa les que ta bien metese'n política, pero non en fondures porque entós hai que trabayar. ¿Cuálu ye'l partíu más amañosu?. Dende llueu, ún mayoritariu, ¡que nos otros pa encima trabayar ye un esfuerzu tapecíu!, vamos que nun brilla. Pa que dexe'l partíu tienen que pasar dos coses: a) qu'esi partíu desapaeza; b) que tenga qu'arrimar el llombu y emburriar per él.
   V) Llaváu de celebru: el rapaz tien ganes d'adeprender política y apáutase a los del partíu. Entós empicipien a mete-i na tiesta idees "revolucionaries" asgaya y nunes sesiones ta más convertíu al partíu qu'el Papa al catolicismu. A los d'esti grupu ye perdifícil arrinca-ios les idees que tienen afitaes al maxín como llámpares a la roca. El métodu más amañosu pa recuperalos abúltaseme que ye'l "rellaváu de celebru", pero ye una xera difícil y tarrecía (pol tiempu que lleva) polo que, en xeneral, esti tipu suel morrer nel partíu ensin separtase d'él en tola vida.
   En fin, podría siguir esbillando tipos y tipos, pero camiento que colos asoleyaos ya ye enforma. Agora que ca ún se mire nestos cinco espeyos, almeyor ve la so cara en dalgún o la de daquién conocíu.

jueves, 20 de octubre de 2016

La güelga del Samhain na cultura asturiana

El Samhain, nes cultures idoeuropees de raigañu celta, representa'l final del branu y la entrada de la estación escura. Pon el finxu que marca l'aniciu del añu nuevu.

Nestes dómines, les ánimes de los difuntos tornen a mecese colos vivos y a percorrer los caminos y cases onde moraren.

N'Asturies esti retornu de les ánimes dexó una serie de vezos que se conservaron hasta hai unes décades, o qu'inda aliten rellumos d'elles anguaño. Na nuestra tierra vienen venceyaos a denominaciones propies, como nueche d'ánimes, de difuntos, Día de Tolosantos...Dalgunos d'ellos, arrecoyíos en trabayos sobre'l tema, voi esbillalos de siguío.

Nel día anterior al de los difuntos o tolosantos, facíense amagüestos en monte y dexábense castañes pa cuando les ánimes pasaren pel llugar pudieren reponer fuerces del so viax d'ultratumba. Na nueche d'ánimes, dexábense ferraes con agua pa que mataren el secañu, comida pa qu'aplacaren la fame y el llar encesu pa qu'escalecieren. Dexábase tamién llibre una cama pa que descansaren y poníase procuru en nun barrer pa fuera la casa pa evitar echar a dalguna que yá s'alcontrare na vivienda. Prendíense calaveres feches con calabaces o ñabos y asitiábense nos praos, güertes, cruciaes de caminos, corredores de les cases, etc., pa guiales nel so retornu pa coles sos families.

Arriendes de lo anterior, La Güestia, una xermandía d'almes en pena, andaba en procesión per ende. L'atopase con ella podía tener consecuencies fatales y yera, poro, tarrecible, anque había una serie d'actos que se podíen facer pa llibrase d'elles, como facer un círuculu en suelu y metese nél ensin mirala o echase boca abaxo. La so presencia nun ye sólo d'estes feches, anque se refuerza nelles,  y la so misión ye rondar la casa d'un futuru difuntu. Ello fai que s'aprecie una dixebra ente ella y les ánimes del párrafu anterior. Pero dexó un rastru claru nel Samhain nuestru. Quiciabes nesi mieu a alcontrase cola Güestia tea l'aniciu del vezu a marutase de manera pantasmal y utilizar veles o les calaveres vexetales (o hasta de verdá) p'axorizar a los vecinos.

Un datu a destacar ye la dixebra conceptual ente'l cristianismu y el mundu precristianu a la hora de referise a les ánimes. Nel primer casu nun tornen pa colos vivos, y pa reunise con elles hai que pasar pel tránsitu de la muerte. Pero'l Samhain, les vieyes dómines de difuntos, representa'l retornu añal d'eses ánimes pa mecese colos vivos. D'ehí que s'entamen tou un conxuntu d'actividaes pa guiales y consiguir que s'afayen ente los sos.

Tenemos entós na nuestra cultura tou un camberu de costumes vinculaes col retornu de les ánimes, exa central de les celebraciones del Samhain européu -plasmáu ente nós na nueche d'animes y el día de difuntos-, que dexen perafitada la perclara güelga qu'esta cellebración dexó na nuestra tierra y que son un argumentu incontestable de la so pertenencia al ámbitu de los pueblos indoeuropeos conocíos xenéricamente col nome de celtes.

                                                                           

miércoles, 5 de octubre de 2016

Onde la ñublina posa

Cuando nos averamos a los cuentos populares au aprucen personaxes de la nuestra mitoloxía lo corriente ye que se presenton solos. Asina, unos monxos viven axorizaos por un cuélebre, en casa revuelve un trasgu, un paisanu atópase col diañu burllón marutáu d'animal, el nuberu trai la truena, etc.
 
Cuando la borrina posa en monte los brañeros que s'atopen somorguiaos y perdíos nella reciten un esconxuru - con delles variantes como ye normal - reclamando la presencia d'un ser llamáu Xuan de la Borrina, Xuan Blancu, Xuan Barbudu... Pero, dixebrándose de la mayoría de los mitos, siempre se presenta acompañáu. Lo normal ye que lo faiga con una perra y una muyer. Ún de los esconxuros ye ésti:
 
"Escampla ñublina, de valle en vallina, regueiros abaxo, canales arriba, que vien Xuan de la Borrina xurando y votando, que t'ha de comer con la sua muyer barbuda y la sua perra llanuda".
 
Detrás de los mitos escuéndese tou un universu conceptual que recula nel tiempu hasta dómines pervieyes. Marutaos nesos mitos puen escondese vieyos dioses, ancestrales fuerces que pertenecíen a la manera d'entender el mundu d'antiguos pueblos o civilizaciones. Tres d'un detallín que nos pue paecer anguaño una menugancia pue atopase'l resclavu d'eses fuerces y divinidaes de cuantisimayá. 

Ehí tenemos la nuestra manera de llamar l'arcu iris: l'arcu la vieya. Pero ¿quién ye esa vieya?. Seique una antigua divinidá de les fuerces de la tierra y de la natura que yera quien a facer dibuxase nel finxu'l cielu un arcu máxicu de collores que señalaba'l final de la truena.
 
D'otra miente, nes brañes y mayaos perviven los herederos d'una cultura de pastoréu que s'empoza nos tiempos alloñaos del neolíticu. Nestos llugares pudieren guapamente alitar nicios d'antigües divinidaes. Que Xuan de la Borrina apaeza acompañáu nun ye una casualidá ensin importancia dala. Tanto él como la perra llanuda o la muyer barbuda (otres vegaes desnuda) han dicinos daqué. Pescudar esi daqué yá ye otru tema revesosu. Por exemplu, Xuan de la Borrina pudiere sé la manera en qu'aportó a nosotros una deidá del monte, los mayaos y el ganáu y al que se reclama ante l'aforfugu y llerza de quedar tresmanáu na nublina allarribones y albintestate de cualquier peligru. Si respuende al esconxuru preséntase con ser femenín, personificación quiciabes d'una diosa de la natura que ye quien a remanar los fenómenos atmosféricos (el pelo y la barba como metáfora del orbayu, l'agua), como la vieya col arcu, como'l nuberu col bastiáu. Y la perra, curiosamente llanuda (que pue recordar los falopos de la ñeve o la mesma borrina), afitaría esi llabor de pastor del otru llau d'esti mundu del ser invocáu ayudándolu a guíar al ganáu y curialu como tradicionalmente fixeron estos animales dende siempre.
 
Tolo anterior, una simple especulación, un intentu sonce d'averase a un probable aniciu tribal del personaxe y la so compaña. Eso sí cola seguranza de qu'un mitu, una lleenda, un datu pañáu de la nuestra tradición oral nun pertenez enxamás al terrén de les caxigalines o de les folkloraes ensi mayor aquello. Non. Tres d'ellos podemos recular a esgaya nel tiempu. Tanto que podríamos alluganos guapamente nes dómines en que yéramos tribu. Porque, envizcaos na sociedá actual que vivimos, escaecemos de contino que dalguna vegada perdida yá na ñublina de los años nós tamién fuimos tribu como lo son enagora sociedaes amazóniques o africanes. Y la so manera d'entender el  mundu tenía les sos claves y ritmos que dexaron dellos llixos sopelexaos hasta güei. Y ye que, tovía anguaño, queda xente que cree en seres que los urbanites tecnoloxizaos vemos distantes o ayenos. Pero que nun va tanto taben ehí con puxu y enagora nun se sumieron dafechu.

jueves, 22 de septiembre de 2016

De xigantes y cabezudos

Hai tradiciones que se puen allugar en pueblos o países concretos. Y hailes tamién que se dan perdayures en milenta sitios. Pero nesti últimu casu, nun dexen por ello de ser tradiciones, y en cada llugar venles como propies y cúrienles con ciñu.

Un casu típicu d'esto dabero son los perconocíos desfiles de xigantes y cabezudos. Danse per toa Europa y notros continentes tamién. Los que s'averen a esta tradición dan-y un aniciu medieval. Y n'Asturies formen parte de la más vieya alcordanza festexera autóctona. Como ye natural, en cada comunidá estos mazcaritos puen adoptar la figura de personaxes conocíos nella, tanto reales como de ficción. Por exemplu, ente nós tenemos xigantes representando los mui conocíos personaxes del dibuxante Alfonso Iglesias, Telva y Pinón.

Afortunadamente, enagora los xigantes y cabezudos perviven ente nós y nun tán desaniciaos. Hai bien de fiestes onde tovía salen pa prestancia de los mayolonos y plasmu de los rapacinos qu'arremellen los güeyos ante eses apariciones y que tamién puen garrar un bon ataque de mieu.

Recuerdo yo de rapacín estos desfiles. Viénenme como refocilos d'istantes a la vista d'ellos. Recuerdo a los cabezudos llevando vares de volador con un corchu espetáu na pica a manera de martiellu. Si te veíen dábente col corchu y quedabes, como nos versos de Tiadoru Cuesta, plasmáu, pensatible, silenciosu...Otra anécdota que recuerdo ye cuando un cabezudu se coló en ca mio güela p'asustame (yera un familiar vecín nuestru) con tan mal aquello que dio cola cabezona nun cristal y franciólu.

Cuando, desgraciadamente, avanzamos p'hacia fiestes despersonalizaes y ensin sustancia, presenciar esta vieya tradición de los desfiles de los xigantes y cabezudos presta pola vida. Anque a los rapacinos, nesi momentu, quiciabes nun-yos faiga muncha gracia. Pero de xuru que, en creciendo, van recordalos con ciñu y prestancia, como nos pasó a los que fuimos ñeños cuantayá...
                                                                 
                                                                  

miércoles, 7 de septiembre de 2016

Conciencia d'Asturianidá

Esiste ente bien de xente asturiano una conciencia subxetiva o emotiva d'asturianidá. Identifíquense con rasgos culturales del país, folclóricos principalmente. Sienten pertenecia a esta tierra y puen llegar a empapiellar ante delles manifestaciones d'ella que conocen y coles que s'identifiquen.

Pero, d'otramiente, hai ente la población asturiana una carencia bultable d'una conciencia oxetiva, racionalizada, política d'asturianidá. Ello fai que la so actitú a la hora de defender esos mesmos rasgos que consideren de so vaya dende la vergoña a manifestalos, al autoodiu o al desdexamientu, arriendes de nun s'implicar na defensa de la propia autonomía y autogobiernu y, en xeneral, calteniéndose al marxe de les reivindicaciones de toa frasca que cinquen al país asturianu.

Hai tamién una ausencia de conocimientos n'estayes fundamentales que posibiliten que pueda esporpollar esa conciencia política d'asturianidá. Un finxu tan importante como la historia ta por afitar. El conocimientu de los asturianos de la so propia historia ye mui ruin, casi inesistente.

Pa detrás, lo poco que conocemos d'esa historia vienmos tracamundiao por aciu d'interpretaciones polítiques ayenes ya interesoses. Un acontecimientu que rescampla nesti sen ye'l de Cuadonga. Convertíu'l llugar y los asocedíos históricos que se vinculen a él como bierzu del más ranciu españolismu centraliegu y uniformista, esta interpretación supón una auténtica torga que reduz la conciencia d'asturianidá política de nuestro a consideramos una triba de salvapatries centraliegues y que tenemos qu'arrenunciar a ser nós mesmos si fai falta pa llograr tal fin. Ye un discursu xeneralmente asumíu, anque tien les sos mayores sofitancies y focos de difusión nos sectores  ideolóxicos más conservadores de la nuestra sociedá.

Pero hai otru cuadonguismu soterrániu, que nun se reconoz como talu, pero que vien a ser una derivación del anterior nel terrén de les idioloxíes polítiques y que s'asitia xusto nel polu ideolóxicu opuestu al anterior. Trátase del irredentismu proletariu asturianu. Pasamos entós de ser el trubiecu español pa camudar nun faru descomanáu que rescampla pente la xermandía proletaria internacional. Pa bien d'asturianos, ser d'izquierdes ye'l mayor rasgu identitariu d'esta tierra, ta mui penriba de cualisquier otra consideración y, en resultancia, si fai falta arrenunciar a lo propio o sacrificalo pa nun perder esi calter, pues arrenúnciase.

Al final, cuadonguismu conservador ya irredentismu proletariu, dende'l puntu de vista de llograr una conciencia oxetiva, política y reivindicativa na nuestra sociedá, son cares opuestes d'una mesma moneda y lleven a un fitu final compartíu, anque aparentemente son posiciones que se truñen: el d'arcoxar esa conciencia oxetiva d'asturianidá impidiendo qu'espoxigue.

Pa francer esta situación que nos tien somorguiaos nuna conciencia d'asturianidá suxetiva y emotiva, prácticamente ensin posibilidá dala de salida y cada vez más feble por mor de la fonda aculturación qu'entaína ente nós, y pa consiguir que guañe d'una vegada por toes una conciencia oxetiva, reivindicativa y política asturiana, ye mester iguar y esparder pente la ciudadanía asturiana otru tipu de discursos, especialmente nel terrén políticu. Unos discursos basaos na defensa de lo propio, de la propia identidá, de la propia sociedá y de la propia tierra.

Unos discursos que dexen pernidio que los asturianos nun somos bierzos de nada nin faros de naide. Somos un pueblu más d'esti ensame de naciones que formamos el mundu. Que podemos y tenemos que ser solidarios colos demás pueblos del estáu y de dayures. Que podemos y tenemos que participar n'andeches que busquen la xusticia social más allá de les nuestres llendes. Pero que pa ello, nun tenemos que siguir arrenunciando, nuna constante histórica suicida, a ser nós mesmos y a defender la nuestra tierra, inmolándonos de contino y ñegándomos a construir el nuestru propiu futuru como país, talo que si esa renuncia fuere l'unicu destín posible y colectivu de nuestro.
                                                                        

                                                                 
                                                           

miércoles, 24 de agosto de 2016

Un pleitu güevudu

Cuenten qu'un paisanu d'un pueblu decidió un día marchar p'América. Fixo la maleta y empobinó pa Xixón u sacó un pasax col envís d'embarcar nel puertu del Musel. Pero cuando taba nel cai esperando pel barcu empezó a sentir muncha fame y pensó que diba metese nuna travesía mui llarga como pa entamala col estómagu vacíu. Echó una güeyada alredor, vio un barucu y enfiló pa él.

Cuando entró atendiólu una señora.

-Qué tal, ne, ¿podría poneme dalgo pa comer?.

-Pues la verdá ye qu'agora mesmo namás que-y puedo freir un par de güevos.

-Venga, pues con eso valme.

Metióse la muyer a escaciplar pela cocina y al cachu salió con un platu con un par de güevos y un riche. Púnxose'l paisanu a comer aquello y, cuando taba acabando, alcordóse que gastare toles perres nel pasax y que nun tenía con qué pagar. Asina qu'esperó que la muyer volviere pa la cocina a maricar y fuxó ensin abonar lo que debía.

Anduvo peles amériques unos años hasta qu'un día decidió tornar p'Asturies. Cuando desembarcó otra vuelta nel Musel vio'l barucu onde comiere años atrás y paeció-y que yera un momentu afayadizu pa saldar la deuda. Entró y volvió a atendelu la mesma muyer que la otra vegada.

-Qué tal, señora, ¿nun s'alcuerda usté de min?.

-Pues la verdá -contestó ella- ye que nun caigo...

-Pues yo tuvi equí va unos años comiendo un par de güevos fritos y nun-y los pagué, asina qu'hoi vengo dispuestu a saldar la deuda.

-Paezme mui bien -dixo ella arrascando'l cazu- vamos a echar cuentes.

Y les cuentes entamó a echales d'esta manera:

"Vamos a ver, si una gallina guariare los güevos qu'usté comió al cabu de ventiún dies sacaría dos pitinos. Si entamare otra vegada a güarialos al cabu d'otros tantos díes sacaría otros dos pitinos. Y teniendo en cuenta'l tiempu que me diz que tuvo usté per allá ñaceríen... tantos pitinos. Y al preciu que tán nel mercáu débeme usté...tantes pesetes".

Y claro, el númberu de pitos que salíen echando númberos d'esta manera yera descomanáu, ya'l de pesetes más. Asina que va'l paisanu y diz:

-Oiga, por favor, yo toa esa burrada de perres nun-y la pago.

-Pues si d'esta tampoco nun me paga voi y demándolu.

Y demandólu. Dexóse'l paisanu aconseyar por un xitanu mui arteru en pleitos de caleyes que-y encamentó lo que tenía que facer. Y llegó'l día del xuiciu y ellí taben el xuez, la demandante, l'abogáu d'ella...y naide más. El demandáu nun apaecía nenyuri.

Y allá una vegaona cuando taben a piques de suspender la vista, llega'l paisanu tou sudorientu, afanosu y aforfugáu, que casi-y tienen que dar fuelgu. El xuez al velu d'aquelles traces, va y entrúga-y:

-Pero home, por Dios, ¿d'onde vien usté tan tarde y apolmonáu que cásique suspendemos el xuiciu?.

-¡Ai, señor, xuez!, -respondió'l demandáu apapiellando- ye que me regalaron ayeri una ambozada de fabes pa semar y túviles cociendo pa qu'ablandaren. Y ente esto y aquello fíxoseme tarde...

-Pero home, ¡por favor!, -contestó'l xuez- ¿nun sabe usté que les fabes cocíes nun valen pa semar porque nun dan?.

Y el paisanu que nun veía la hora d'afinca-y el canil a aquel asuntu va y contesta:

-A, señor xuez, si les fabes cocíes nun sirven pa semar porque nun dan, entós un par de güevos fritos tampoco nun darán pitos.


                                                            



jueves, 4 de agosto de 2016

Corazones d'Agua

La nuestra tierra siempre foi abondosa en ríos y regueros. Ello posibilitó, de los tiempos, l'emplegu del agua como fuerza motriz que dio llugar a construcciones de diversa mena como mazos, molinos, batanes, mazapiles...Yo, d'ente elles, siempre me fincaron especialmente los dos primeros: los molinos y los mazos o machucos ensin qu'ello me lleve a escaecer otros, por supuesto.

La molienda foi una actividá básica na nuestra sociedá tradicional. Moler el granu pa sacar la fariña cola qu'enfornar el pan, alimentu básicu de nuestro. Esto posibilitó una presencia abondosa de molinos hidráulicos nel nuestru país. D'otru llau, la xera diaria dio como llabor perimportante la de trabayar el fierro pa facer les ferramientes que posibilitaren trabayar la tierra o iguar clavos y ferraxes. Y ende taben les ferreríes y los machucos pa trabayar y forxar el fierro.

Pero los tiempos cambien y cuantayá que los artiluxos movíos por agua foron cayendo, pasu ente pasu, en sucu baxeru. Quedando albintestate, abandonaos y escaecíos. Non del too, porque actualmente inda quenden dalgunes d'estes construcciones conservaes ya, incluso, utilizaes dende un puntu vista funcional. 

D'esta miente, dalgún molín vieyu sigue moliendo'l granu pa facer fariña. Y tamién dalgún mazu sigue emplegándose pa trabayar el fierro. Y ta bien que seya asina. Dicen dalgunos guisanderos que la fariña que sal d'un molín d'agua da un pan con un sabor que s'estrema al de les moliendes modernes. Otra miente, la querencia por artículos de fierro sacaos d'una forxa artesanal tien tamién el so mercáu anguaño.

De toles maneres, sedría fato engañanos. Lo normal ye que les construcciones qu'abellugaron nel so día a molinos, machucos y demás, movíes por agua, tean anguaño esbarrumbando. El casu de los molinos ye'l más visible. Nun ye cosa rara empobinar per una ruta de senderismu y atopar dalgún d'ellos abandonáu y esgonciáu a la vera d'un ríu.

Y esi desaniciu ye una pena, porque camiento que tampoco nun ye daqué qu'esixa un esfuerzu económicu bultable conservar estes xoyes del nuestru patrimoniu material. Pero yá se sabe qu'esi patrimoniu cotiza nos tiempos actuales a la baxa. Nun interesa la so conservación, como nun interesa conservar pontes, horros, cases de tipoloxíes tradicionales y hasta'l mesmu arte prerrománicu asturianu parez condergáu a la llaceria del desdexamientu.

Dacuando pienso qu'un molín, un mazu o un batán funcionando son como  corazones d'agua en movimientu que caltienen de pies l'alcordanza de la nuestra sociedá tradicional. Que bombiaben cazumbre a un país non tán alloñáu del que procedemos. Y que cuando dalguna d'estes construcciones calla dafechu mientres s'esboroña pente l'abandonu, la brenga asturiana pierde fuerza y la memoria de saber d'ónde venimos resiéntese. Ya'l corazón de los nuestros ancestros va quedando, a tatás, quietu y ensin xixa.

Molinos y mazos. Fariña y fierro...Alimentu y arbíes pa llogralu. L'ayeri que posibilitó l'hoi. Sólo por eso, yá pagaría la pena l'esfuerzu pola so conservación, difusión y conocimientu poles xeneraciones más moces xunto a les demás construcciones hidráuliques. Pero'l ciñu qu'amosamos actualmente pol nuestru patrimoniu nun paez que llegue tan allá como pa ello.
                                                                 

miércoles, 20 de julio de 2016

El Fayéu


Adientrase nun fayéu ye trespasar les llendes d’otru mundu. Nel so interior reina lo bisiego. A les fayes gústa-yos lo llento y busquen asitiase nes lladeres orientaes al norte. El mofu viste los cabornios vieyos y vivos que nos tresporten a mundos telúricos. La ínsula del fayéu endólcase nuna atmósfera máxica. Munches cultures allugaron nél a los sos personaxes mitolóxicos, cuentos y lleendes. Tamién nél sigue l’osu dexando’l rastru marcáu na folla y pue sentise’l canciu chasquiante del faisán namoráu escondíu na frondosidá el monte. Les rames de les fayes amuesen una querencia nada disimulada pa col color doráu. Doraes camuden les sos fueyes na seronda, áuries son les sos yemes aguzaes na primavera, y les cubiertes aterciopelaes de los fayucos asemeyen pequeñinos vellones d’oru pel branu.

Malpenes el viaxeru s’adientra nel fayéu empecipia a desvistise de los dogmes que lu acompañen na rutina diaria. La enfilandrada de los miruéndanos, los campamentos liliputienses de les cogordes, el ruxerrux de les fueyes añicaes pol aire, el sonsón cristalín de la fonte o’l regueru, l’españíu de sensaciones que s’apalpa perdayures…Too contribúi a lliberar los arreyos de los sentíos del caminante, a asitialu nuna macación intemporal, y a somorguialu nuna metamorfosis fonda que lu lleva a camudar, al so antoxu, nun ermitañu, un rei, un pelegrín o un druida.
                                                 
                                                    



jueves, 30 de junio de 2016

A la yerba

"Xunci les vaques, Ramona
que nos vamos a la yerba.
Cátame un zapicu lleche,
que tengo seca la llengua."

Cuando empecipia a turrar el sol camín del branu entama tamién el tiempu la yerba. De segar, esmarayar, voltiar, curar, embalagar, cargar pa llevar a la tenada o facer vares de yerba nel prau. Porque nesta tierra atlántica dan collecha les pumares, les nisales, la güerta... pero tamién los praos. Y la collecha de los praos ye la yerba, bierzu d'una riestra actividaes de la nuestra cultura tradicional.

Cuando la primavera vien afayadiza obsérvense los praos enyerbaos al entamar el branu. Y ehí ta la xente, como los antiguos de casa, aplicándose a la xera de curar la yerba pa que'l ganáu nun esglamie pel iviernu. Recuedo, de los tiempos, cuando me tocó dir a la yerba en sitios pindios. El puxar y el sudar prau arriba y abaxo recompensaos pol llabor fechu y afechiscáu. Yo, el meyor llugar pa dir a la yerba ye onde hai un ríu o nun regatu fesquilinos. Presta a embute poder refrescar y garrar fuelgu.

Dacuando tamién pasen coses que dan perceguera. Como l'aquello de garrar una pala yerba onde va acuruxáu un esculibiertu que s'esmuz, foín, pente la fargata del incautu de turnu. Menudos respigos y glayíos, compañeru.

Too cambia y anguaño la mecanización fai que'l trabayu d'andar a la yerba seya daqué estremáu del d'antiguamente. Un pocoñín más llevaderu, pero que naide nun s'engañe, que sudalo hai que lo sudar igual. Hasta los bálagos desapaecen camudaos en paquetes plastificaos. Pero la xera de la yerba sigue y tien puxu enforma pente la población de les zones rurales.

Tan enraigonada ta esta actividá que mesmamente nes nuestes villes nun ye raro enforma sentir comentar a dalgún que tal o cual día va dir echa-yos una gabita nel aquello de la yerba a los familiares que tien na zona rural. Porque esta xera ye una actividá qu'axunta, tovía güei, a una camaretada d'asturianos.

Dende rapacín siempre tuvi fama de ser bon golifador. Asina que suelo reparar en coses quiciabes rares o inusuales pa otra xente. Una d'elles ye'l golor de la yerba segao. Prestosu a embute, como tamién lo ye prestosu'l golor de la pación y la toñada segaes nel so tiempu. Y ye que cuando la natura d'esti vieyu país esparde'l so esplendor los sentíos argutos antroxen de prestancia.

Pues, en fin, qu'entama'l tiempu d'andar a la yerba. D'atropar p'alimentar al ganáu pel iviernu. Tiempu de sudu y trabayu acompañaos pol sonsoniar de grillos y xilgueros. Pol ruxir de les fueyes de carbayos y castañales. Pol gorgolitiar del agua fresquilino del regueru. Y ehí, en cualquier requexu, la bayura de los praos anunciándonos un branu qu'endagora ye de nuestro...
                                                           

miércoles, 15 de junio de 2016

El Faisán

El faisán, gallón o gallu monte ye una reliquia de la nuestra fauna. Cuando foron retirándose los xelos de la glaciación cabera o de Würm grupos de faisanes nun marcharon con ellos y quedaron en delles zones como la cantábrica o la pirenaica. Cola evolución al traviés de milenios convirtióse nuna subespecie de tamañu más pequeñu que los sos parientes europeos.

El so hábitat orixinal yeren los montes con arboleda de fueya perenne. Poro, tuvo qu'adaptase a los nuestros onde predomina la de fueya caduca. Pa protexese pel iviernu busca carrascos, texos o árboles que caltienen les fueyes nesta estación. Aliméntase de manera variada a lo llargo del añu: biltos de faya, bayes, yerba, fueyes, viérmenes, crisálides, formigues o hasta llagarteses.

Cuando entren los machos en celu pela primavera acuden a los cantaderos, zones onde gargolien el so cantu p'atrayer a les femes. Son estos cantaderos una de les maneres afayadices de calcular el númberu d'exemplares que pue haber nuna zona.

Llamentablemente, el faisán sigue reculando nel númberu d'exemplares hasta'l puntu de ser anguaño una de les especies más amenazaes y en claru peligru de desaniciu. Hai intentos de crialu en cautividá que tovía nun viñaron abondo como pa garantiza-y el futuru. Les sos críes padecen d'un altu grau de mortandá. D'otru llau, factores como la caza (güei prohibida), los incendios forestales o la intervención humana que trestoca l'hábitat onde enagora vive collaboren a la escontra de la so conservación.

Y ye precisamente esa conservación de los faisanes una asignatura pendiente que tenemos anguaño. Al contrario de lo que se ta llogrando notres especies como pue ser l'osu, que va aumentando la población, nel casu de los gallonos el númberu d'exemplares sigue menguando y asitiándolu nun estáu críticu pa la superviviencia de la especie.

Tolos esfuerzos que se faigan pa tornar esta situación de retrocesu son perimportantes. Un monte asturianu, un fayéu, una viesca ensin el canciu del faisán vístense de llutu. Pierden una parte perimportante de la so vivencia, de la so historia biolóxica. El faisán. Testigu de cuando'l xelu anubría estes tierres norteñes, auténtica reliquia de la nuestra fauna, tien que sobrevivir. Nun podemos consintir que nun lo faiga. El tiempu aforfuga. La urxencia afala.