viernes, 21 de abril de 2017

El nuestru corriverás

Siempre sentí de rapacín aquello de que me diben trayer un corriverás. Pero nunca fui pa velu, porque enxamás aportaba.

Davezu venía xuníu a un datu. Tenía unos cascabelinos atrás. Tamién dicíen qu'andaba p'alantre y p'atrás. Entós la mio imaxinación esnalaba tratando de da-y forma a aquel oxetu que naide describía cómo yera en realidá y tamién escurriendo ónde podría atopase.

Al dir espolletando pescancié qu'aquello yera un cuentu, una engañifa que nun esistía. Asina que dexé d'enfotame n'atopalu dalguna vez.

Pero ello ye qu'un día, nun va tanto, camudé d'idea. Camenté que'l corriveras podía esistir daveres y entróme'l pruyiciu de dir buscalu yo mesmu, yá que yera la única manera afayadiza de dar con él.

Púnxime entós a imaxinar ónde podía alcontrase y qué forma tendría. Si taría cerca casa escondíu como una ayalga, o si habría qu'empobinar acullá perlloñe a buscalu a dalgún requexu alloñáu de dalgún continente.

Y foi entós, somorguiáu nestos pensamientos, cuando miániques que di con él. Sí. Atopé'l corriverás dempués de munchos años. En realidá tuviérelu siempre comigo.

Porque'l corriverás forma parte de la nuestra imaxinación. La capacidá de dibuxar na mente coses que nun tienes delantre. Y la forma que tien ye aquella que cadún seya quien a dibuxar. Esi ye. El ser quien a esnalar a los confines del mundu ensin falta de movete d'au tas, de texer histories, de pensar qu'hai daqué más dientro de nós a parte d'adaptanos amomiaos a los aconteceres del día a día apalpuñable.

Poro, anímovos a que vosotros tamién busquéis el vuestru corriverás. De xuro que lu vais atopar, siempre que seyáis quien a suañar, a imaxinar y enfotavos por algamar, viaxando en pelondines, otros mundos que naide vos pueda arrampuñar.

Porque imaxinar otres realidaes y otros mundos ye un requisitu imprescindible pa poder daqué día iguar esa realidá na que vivís, pa cambiar  esi mundu nel que bien de vegaes vais al aldu, pa esmucivos d'esa rutina cargante que tantes vegaes vos da perceguera.

Pues ¡avanti!, como dicen los pixuetos.
                                                                     

domingo, 16 de abril de 2017

País o endogamia estéril. Ehí ta la escoyeta.


De magar l'añu 722 pasaron abondos sucesos y xeneraciones. Asturies nació col Reinu d'Asturies y la  xente asturiano tamién. Lo demás, caxigalines de pazguatos inorantes. Pero les naciones como les persones ñacen y muerren. Y a la ñación que fixere galanes nel sieglu VIII tóquen-y nestes dómines campanes de difuntos. Esbarrumba pali que pali nun procesu imparable lo que foi país, xente construyendo país y camín de futuru sestaferiáu a comuña.

Cuando nun se tienen les idees clares el mangaráu conceptual fartuca a los descabarriaos y esllúmalos con futuros posibles que son imposibles. El tracamundiu ye descomanáu. Lo nacional sustitúise polo endogámico. A la nobleza de l'altitú de mires apodérala la xermandía empicorotiada por quien afalaga los egos ayenos con milenta "gústame" nuna rede social. N'Asturies sustituyóse cuantayá la visión de país pola perronera endogamia narcisista y folcloricista. Pol cainismu. Pol sectarismu. Pol porgüeyu. Semar la inorancia viña bien. Pa quien desconoz otru discursu alternativu, la espirica del endogámicu cainita fracasáu suéna-y a turullos melgueros tocaos por dioses arteros qu'empobinen a una victoria épica.

Esta ye l'alternativa que tenemos hoi nesti país asturianu. D'un llau'l llabor constante destructivu de quien lu quier desaniciar pa convertilu nun balcón afayadizu pa que la meseta se mire a la mar. D'otru llau, una güestia fracasada, endogámica, cainita y que se mueve según manden los designios de los sos respectivos embeligros que pasa por ser una triba de grandes y abnegaos patriotes defensores de les esencies nacionales asturianes. Ehí ta la gran mentira. Ehí ta la gran traición. Ehí ta la quintacolumna de zapadores de los enemigos del país. Los patriotes por interés que son los antipatriotes.

Pero tamién ehí ta la otra escoyeta, la de les mentes independientes y crítiques y de los espíritus llibres. Sumase a la güestia d'empapirotiaos y mansos acríticos o romper con ella y buscar caminos nuevos y vidables. Pero anguaño nesta vieya y frayada nación eses mentes y esos espíritus críticos y llibres...¿Hailos?. ¿Úlos?.
                                                            

sábado, 8 de abril de 2017

El cachopu o la desgracia de ser de provincies

Cachopu ye una pallabra asturiana hermana de caborniu, caboxu, cazoyu o cuévanu ente otres. Con ella faise referencia a un tueru vieyu d'un árbol, güecu y secu, anque nesti últimu casu pue tar tamién vivu.

Tamién ye una pallabra que s'usa pa referise a un platu tradicional asturianu que consiste, na manera más clásica, en dos tayaes de xata rellenes de quesu y xamón, empanaes en güevu y pan rayao y tostaes nuna sartén. Trátase d'un platu que yá se conocía n'Asturies nos anicios del sieglu XX y onde s'aprovechaba les raxes de carne qu'escomenzaben a esturniase y perdese pa rellenales con otros productos qu'había per casa y empanales llogrando asina una mayor prestancia al paladar.

La entrada del cachopu nes cartes de la nuestra hostelería débese al restaurante uvieín Pelayo, que pelos años cuarenta del sieglu pasáu entamó a ufiertalu a los clientes, siguiendo una receta de tresmisión familiar. De magar entós esi productu gastronómicu de nuestro entamó un espoxigue nos fogones de los bares y restaurantes asturianos hasta ser perconocíu polos comensales de los mesmos.

El por qué del nome ye cuestión que namás que podemos encetar de manera especulativa, pues nun hai datos que nos digan quién bautizó esta comida asina nin por qué. Pue debese a l'analoxía de rellenar el güecu de dos filetes de xata, como güecu tien un árobol cachopu. Pue ser pola semeyanza esterna cola madera d'esi árbol, o pue ser porque la carne que diba camín d'apodrentar recordaba a la madera de los árboles secos que tamién apodrentaba.
                                                                               
Pero anguaño'l cachopu tuvo un emburrión pa ser más conocíu inda por culpa de la polémica entamada pol cocineru Ferran Adrià que truñó contra él comparándolu con una simple croqueta. A esti cocineru sumáronse-y dalgún otru y tamién dalgún gastrónomu. Los argumentos usaos pa puñar contra'l nuestru platu tradicional nun los voi reproducir nin retrucar porque nun son más qu'una enfilandrada de mazcayaes.

Cuando surdió esti alderique yo fíxime una entruga que m'empobinó a pescanciar les razones fonderes del mesmu. La pregunta foi la siguiente: si'l cachopu fore un platu vascu, catalán o madrilanu, los detractores d'él ¿atreveríense a turrialu o dexaríenlo tar?. Y la rempuesta clara y rápida que me di foi que nesi casu nun gorgutiaríen. Y ehí decatéme que so l'apariencia d'un debate gastronómicu lo qu'hai en realidá ye un tema políticu. Si, políticu.

Poque ello ye qu'esti reinu onde nos asitiamos ta dixebráu n'autonomíes. Y dientro d'elles hailes de primera, de segunda y de tercera. Y resulta tamién que l'asturiana va nel furgón de cola por méritos nuestros y ganao a pulsu. Entós ¿cómo xente representante de l'alta cocina de les autonomíes de primera y los sos llambeculos d'equí diben consentir qu'un platu popular d'una provinciuca de tercera pudiere facese famosu en tol Estáu?. ¡Ca!. ¡Eso enxamás!. Y lo demás yá vien rodao. Porque, miániques, nesti reinu ser de provincies págase caro, y más de provincies que l'Asturies actual poco hai ónde lo atopar.

Claro que la xugada salió-yos rana. La xente asturiano zarró files y enfotóse na defensa del so platu tradicional ensin comulgar coles mueles de molín que la foriatada gastronómica y los sos compinches autóctonos-y queríen facer tragar. Les ufiertes de cachopu multiplicáronse perdayures. Tables d'ellos, cachopos descomanaos pa compartir, recetes pa facer en casa, oferta de varios tipos de rellenos nes carniceríes, concursos dientro y fuera d'Asturies...tou un empicorotiamientu del nuestru platu onde dalgunos pensaben que diben apostalgalu.

Y asina lleguemos a hoi. El cachopu goza d'una salú envidiable, con una gran demanda y una abundante ufierta. Convertíu a güeyos de propios y estraños nun platu embaxador de la gastronomía asturiana xunto a otra bayura d'ellos -la fabada por exemplu- que yá lo yeren. Y eso ye una bona noticia. Que nos conozan fuera de les nuestres fronteres pol nuestru bon facer, nesti casu gastronómicu y que los de casa y los foriatos podamos disfrutar d'ello. Tamos entós de norabona.
                                                              

sábado, 18 de marzo de 2017

¿Salú o negociu?.

De magar perfixeron lo que yo llamé nel so día la "cruzada sardinera", pola mor de la prohibición de vender pescáu fresco de la rula poles sardineres que percorríen los pueblos y villes nuestres cola sida de curiar la nuestra salú, nun tuvi nada claro ónde taba l'enfotu alministrativu por vixilar la nuestra salubridá o hasta ú fozaba nel asuntu'l porgüeyu económicu de ciertos negocios.

Muncha xente asturiano criémonos con lleche que nos vendíen acarretao dende les aldees y que fervíemos pa tener seguridá al consumilo. Comimos pescáu que pregonaben les sardineres que lo trayíen dende les rules. Tastiemos quesos, requesones y mantegues que les paisanes vendíen nos mercaos endolcaes en fueyes de berza. Y asina podíemos siguir enfilando exemplos.

Pero los tiempos cambien y les normatives alimentaries y sanitaries tamién. Asina, aquella lleche y aquellos quesos nun puedieron siguir tresnándose como antiguamente. El pescáu dexó de vendese peles cais y cases en carricueles. Y la nuestra salú supónse que quedare blindada de gafures milenta.

Y el casu ye que cuando vas hoi a mercar dalgún productu observes clisáu nes etiquetes que vien atarraquitáu de conservantes, anilines, emulsionantes, collorantes, edulcorantes, aditivos y toa una carrapotada de sustancies mui llegales elles y que les autoridaes dan por bones y que nun perxudiquen la nuestra salú. Arriendes de los pesticides y plaguicides que se vienen usando y de la contaminación galopante de les agües fluviales y marítimes, pero que nun impiden anguaño la comercialización de productros alimentarios a gran escala.

Pero lo cierto ye que tamién dacuando apórtennos noticies d'intosicaciones y hasta andancios que lleguen a costar la vida a persones (colza, vaques lloques...), incluyendo anuncies de lo peligroso que pue ser tomar ciertos alimentos que nos decíen que nun facíen dañu apocayá.

Asina que, dexando afitao qu'hai que poner procuru na ellaboración y manipulación de los alimentos, tampoco nun tengo yo nada claro que dalgunos d'esos productos que tomamos actualmente seyan más sanos qu'aquellos que consumíemos de rapacinos. Y tampoco nun tengo yo nada claro que, tomando unes precauciones básiques, consumir la lleche y los quesos de les nuestres aldees o'l pescáu vendío a l'antigua manera ambulante tuviere que tener consecuencies tarrecibles pa la nuestra salú. Poro, hai vegaes que reflexonando sobe toes estes coses, acabo entrugándome hasta ú llega l'esmolecimientu pola salú de los nuestros cuerpos per parte de los organismos pertinentes o hasta ónde algama la mano allargada del porgüeyu, la competencia y el negociu.
                                                    

sábado, 4 de marzo de 2017

Renombranza de la ballena franca ártica

La caza de la ballena ta documentada n'Asturies ente los sieglos XIII al XVIII. Esiste un documentu, del añu 1.232, del contratu d'arrendamientu del puertu d'Entrellusa por parte de dos pescadores avilesinos al abad del conventu de Santa María d'Arbás pa dedicase a esa actividá.

Dende les talayes de los nuestros puertos pesqueros nortiábase'l finxu'l cielu a la busca d'estos cetacios. Salíen a cazalos y llevábenlos a les "cases de les ballenes" onde se tresformaba la so grasa en saín (aceite), aprovechábense partes del cuerpu pa consumu de carne, les barbes pa corsetería, abanicos, etc. y los güesos pa la construcción o artesanía.

La especie que se cazaba yera la eubalaena glacialis, conocida como ballena franca ártica. Una triba donda y con muncha grasa que facía que l'animal al morrer flotare facilitando'l so tresporte al puertu. Aportaba a les nuestres agües pel iviernu onde venía a reproducise. 

La caza masiva d'esta triba de ballena, críes incluyíes, per toles zones atlántiques onde vivía, fixo que a principios del sieglu XVIII escosaren les captures abandonando entós esa actividá. Quedaron estes ballenes franques a pique de la estinción y anguaño son una especie protexida en grave peligru de desaniciu. Son les hélices de los barcos, ciertes artes de pesca y la puxarra dexada na mar los sos mayores enemigos na actualidá que torguen la recuperación de la especie.

Foi la caza de la ballena una actividá perimportane a lo llargo de varios sieglos que permitió la pervivencia y esporpolle de los nuestros puertos pesqueros. Yeren los vascos los que mayor presencia teníen na caza de les ballenes y facíen arrendamientos cola xente de los pueblos pixuetos asturianos pa realizar dende los sos puertos esa xera. Poro, tamién se conoz a la especie como ballena vasca. 

Tovía anguaño queden referencies toponímiques de los sitios onde taben les talayes, llugares nes nuestres costes (cabos, islles...)  bautizaos col nome de ballena o derivaos, zones de les nuestres villes (la Cuesta les Ballenes en Xixón), o edificios de lo que fueron les cases de les ballenes y l'alcordanza en munchos de los nuestros puertos d'esi pasáu balleneru.

Dientro de la nuestra fauna hai especies emblemátiques. Ehí ta, por exemplu, el casu del osu, rei de les nuestres viesques y auténticu símbolu de nuestro. Treslladao al ámbitu de la mar, pienso que la ballena franca habría de tener un llugar cimeru pente les especies simbóliques de nuestro, pues foi demientres munchos sieglos una especie perimportante vinculada dafechu a la xente que pasó la so vida vinculada a la mar.

Actualmente yá nun la podemos nortiar nalando y soplando xunto a les nuestres costes, pues cuantisimayá que dexó de visitanos por aciu de la so situación al borde de la estinción. Asina que tenemos que nos conformar con vela en grabaciones como la d'esti vidiu qu'inxerto al final d'esti post. Nél podemos ver a una descendiente d'aquelles ballenes qu'aportaben pa esti llau de la mar, maxestuosa y sele, somorguiando y emitiendo l'iñíu característicu de la so castra. Valga como renombranza y homenaxe. 

sábado, 11 de febrero de 2017

La guaña de lo cotidiano

Endolcámonos davezu en discursos abstractos, plantegamientos xenéricos y corpus ideolóxicos onde tratamos d'encaxar la realidá diaria ya'l futuru imaxináu. Ye bono tratar de ver les coses na so complexidá y totalidá, el razonar, l'espiricar sobre modelos sociales, cuturales o nacionales.

Pero tamién tenemos delantre de nós una guaña, unos ámbitos onde aposentar y desarrollanos, au realizanos ya interactuar de siguío. La nuestra vida real trescurre nel día a día y somorguámonos nél. Lo cotidiano pue abultanos secundario o hasta tarrecible a vegaes, pero tamién pue ser fonte d'esperiencies arriquecedores.

Los que pertenecemos a los ámbitos de les cultures y llingües minoritaries arrecostinamos cola llábana d'una globalización que trata d'emburrianos pal uniformismu. La xente que nos decatamos d'ello tratamos d'escurrir discursos alternativos, d'asitianos nel grau d'abstracción necesaria pa ver les coses en conxuntu y analizales p'apurrir tamién soluciones xenerales.

Pero ye una xera revesosa y abegosa que pue producir la contradicción de que, enguedeyaos n'análisis y llendes conceptuales, escaezamos sacar provechu de la cotidianidá na que vivimos, nel día a día, y de les vivencies que nos arrodien y finquen.

Tovía queda bagax cultural y llingüísticu nesa cotidianidá, nesi vivir diariu. D'equí y d'allá puen dir apilucándose trazos culturales y llingüísticos qu'enagora aliten ente nós, incluso n'aruelos tremendamente aculturizaos y aculturizadores. Convién tener siempre los sentíos argutos pa nun perder nin migaya d'ello.

Y tamién ye una postura perimportante nun camudar nel nuestru propiu país y delantre de la nuestra propia xente, a la primer ocasión que se nos presente, de rexistros culturales y idiomáticos que tovía llevamos con nosotros. Y amosar esa diferencialidá, de manera parcial y solidaria, al restu'l mundu, pues el respetu ente les cultures ye de lo más arriquecedor que podemos axeitar pa la convivencia pacífica y granible nél. Asina que tenemos que mos avezar zampuxanos nos ámbitos identitarios de nuestro, compartir esos vezos, sofitar colos nuestros comportamientos y actitúes lo ermuno del país que tovía se tien de pies.

No cotidiano nun too ye esbarrumbe y desastre total, magar vivamos unos tiempos abegosos pa la pervivencia de les cultures y llingües minoritaries. Tamién hai ayalgues pa buscar, pa compartir, y pa ufiertar. El país inda non aculturizáu dafechu ye daqué pa vivir nel día a día. El plantegase upar esi país participando nél, resistiéndose a dexase apoderar por modes y cancios de serena que nos afalaguen a dexar lo propio por otro ayeno presentao como meyor, ye un llabor que forma la base sobre la que llevantar cualquier discursu ideolóxicu y abstractu.

Vivir el país dende l'arrogancia del pensamientu positivu. Facer cada cual la so buelga col comportamientu cotidianu, asoleyando, compartiendo y utilizando, ensin llerza nin prexuicios, esos trazos culturales y llingüísticos que, en mayor o menor midida, muncha xente asturiano conservamos anguaño, ye un camín básicu y fundamental p'algamar un futuru onde'l bagax identitariu asturianu tenga un sitiu visible y dignu.

miércoles, 1 de febrero de 2017

Xunta Xeneral: de Suprema a Posafuelles

Tres camudar la Xunta Xeneral en Xunta Suprema d'Asturies con plenos poderes nel nuestru país, de resultes del llevantamientu escontra Napoleón el 25 de Mayu de 1.808, nel mes de Xunu d'esi mesmu añu, a propuesta de D. Xuan Argüeles Toral, decídese crear una Guardia d'Honor de la institución encargáu de la seguridá de los integrantes de la mesma.

Pa entamar esi cuerpu del exércitu asturianu, nómense a los soldaos del primer batallón del Reximientu d'Hivernia como guardies d'honor. Esti reximientu entrare n'Asturies, de mano, pa mardomar la sublevación asturiana, pero remontáronse escontra les órdenes recibíes y punxéronse del llau de los asturianos. Dempués axuntárense-yos fuerces del cuerpu de cazadores hasta algamar dafechu'l númberu d'efectivos de la guardia. Desendolcaron el so llabor hasta'l mes d'Abril de 1.811, que foi cuando se disolvió la Guardia d'Honor.

Al ser D. Xuan Argüelles quien anició'l procesu pa dotar a la Xunta Suprema d'aquella guardia, conocióse a los integrantes de la mesma como "Los Argüellinos". Pa nun entrar en descripciones minucioses, pa dase una idea del uniforme que llevaben pue echase una güeyada al santu qu'ilustra esta entrada y que correspuende a un soldáu de la Guardia d'Honor  de la Xunta Suprema d'Asturies.

Cuando ún repara nel pasáu de la nuestra institución, lo que foi y la brenga que tuvo nel so tiempu, y la compara con esta ximuestra en que la convirtieron güei, nun pue dexar de sentir estrañedá d'otros tiempos. Sólo con imaxinar cómo actuaríen una mayoría de los actuales diputaos de la nuestra institución cimera si tuvieren que s'enfrentar a un poder foriatu dafechu da perceguera. De xuro que s'amusgaríen ensin gorgutar a lo que dende allalantrón-yos mandaren. Ye lo que vienen faciendo dende la preautonomía, miániques, nun descubro nada nuevo escribiendo esto. La so principal seña d'identidá política.

Si agüeyamos con una prespectiva histórica'l devenir de la nuestra Xunta Xeneral, podemos concluir guapamente que pasemos de tener una institución con raigones fondos nel nuestru país a otra que, magar tenga'l mesmu nome, ta a años lluz d'aquella. Una institución onde s'asitia bien de xente -nun voi dicir que too, pero sí una clarísima mayoría- que nun cree nesta tierra (entamando pol propiu gobiernu), y que se mueve embizcao no que-yos dicten dende l'embeligru madrilanu. Pero nun nos vamos autoengañar. Tamién una institución que los propios asturianos nun tienen en cuenta, pasando d'ella y viéndola como daqué ayeno o inventao apocayá, al ser el fondu y descomanáu desconocimientu de la nuestra historia ún de los rasgos distintivos de la nuestra xente, y al ser tamién el cosmopaletismu una característica bultable d'una parte perimportante de la población asturiana actual. Una institución, en resumíes cuentes, que cayó arrollicones picu abaxo pela historia pasando de ser nel so día Xunta Suprema pa la defensa del país a ser anguaño Xunta Posafuelles mangoniada por intereses ayenos.

Camiento que lo simbólico ye perimportante na nuestra condición de seres humanos y una constante histórica. Los símbolos son tou un llinguaxe que nos val pa comunicanos y reconocenos. Puen significar prestixu o puen amosanos lo que se considera un refugayu. Ya'l másimu muérganu d'autogobiernu d'un país, a parte de les sos funciones y atribuciones, tien un calter simbólicu innegable. Asina que voi dir poniéndo-y el ramu a esti post con una imaxe de pura ficción anguaño yá impensable de que se dea nel nuestu país (notros ocurre tolo contrario, y pa comprobalo nun fai falta arreblagar les llendes  del Estáu onde vivimos). Tirando metafóricamente del aniciu d'esti artículu,voi imaxinar qu'un día caleyen un grupu d'asturianos per Uviéu y pasen per delantre de la Xunta Xeneral. Ellí, un par de soldaos de la Guardia d'Honor asturiana curien la entrada dando toa una imaxe de solemnidá institucional al edificiu onde s'asitia. Porque ellí ta la institución cimera del autogobiernu asturianu, una institución histórica, onde s'alluguen los representantes elixíos polos asturianos pa defender el so país y los sos drechos, y que los propios asturianos almiren, respeten y sienten como de so...

Pero, evidentemente y como rescampla ensin falta de facer  prácticamente esfuerzu dalgún, lo escrito nel párrafu de suso ye eso que dixi: pura ficción anguaño impensable. Y asina-yos va a otros pa los qu'una situación equivalente de ficción nun tien nada y sí de motivu d'arguyu. Y asina nos va a nós, enfotaos en que siga siendo ficticio tolo que suponga dignificar y sofitar lo nuestro, mentes día a día vamos fundiéndonos un poco más nesta  llamarga que tenemos iguada a comuña de desdexamientu, autoodiu y renuncia suicida a un futuru vidable.
                                                                   


miércoles, 18 de enero de 2017

Serenes moralizantes y mitolóxiques

La ilesia de San Esteban de Ciañu, en Llangréu, presenta dos portaes romániques del sieglu XII aprosimadamente. Yera vezu antiguamente orniar ilesies y catedrales con decoraciones qu'amosaren pasaxes bíblicos, históricos o moralizantes pa ilustrar a una poblacion mayoritariamente analfabeta. Los capiteles de les columnes yeren elementos afayadizos pa ello.

Na ilesia referida tenemos capiteles historiaos na portada principal de la mesma y na que da a la cara sur del templu. Nel primer casu, alcontramos representáu'l martiriu del santu al que ta consagrada, San Esteban. Enfrentáu a elli afayamos representáu a un centauru con un arcu y una flecha apuntando na dirección del pasaxe del martiriu, escurque nun intentu d'aleccionar sobre l'actitú incivil de la sociedá y los instintos baxeros que causen llaceries como'l martitiu, anque esto cabero pue que seya una interpretación arriesgada miuya.

Pero la mio intención güei ye referime a la otra portada, l'asitiada pa la paré orientada al sur. Ellí podemos agüeyar unes serenes con dos coles en posición esparrancada y amosando o insinuando la fañagüeta. Conocida ye la serena como ser mitolóxicu qu'empixa a los ñavegantes pudiendo llevalos al naufraxu y la muerte. Nesti casu quiciabes la intención ye moralizante, y les serenes encamienten a quien les oberva de los peligros del sexu practicáu fuera de les llendes de la moralidá católica.

El porqué escoyeron nel so momentu a estos personaxes mitolóxicos p'adoctrinar a los fieles que diben al templu pémeque podemos atopalu afondando nos raigaños mitolóxicos asturianos. Naquelles dómines medievales la mitoloxía había tar perpresente y viva pente la población y la serena pertenecía a esi panteón mitolóxicu nuestru, arriendes del que podemos denominar clásicu. 

Sigún eses tradiciones de nuestro -tema que yá traté notru sitiu d'esta bitácora- cuando una moza yera rebalba pa con so ma, ésta podía echa-y una maldición consistente en desea-y que camudara en serena. Si la madición se cumplía, la moza tresformábase en muyer-pexe. Buscaba entós un ríu cercanu pa echase a elli y algamar nalando la mar. Nel casu que nos ocupa, el conceyu llangreanu ta altravesáu pel ríu Nalón y, concretamente, la ilesia de San Esteban de Ciañu allúgase a un tiru piedra del calce del mesmu. Tenemos entós tolos elementos necesarios pa que les serenes fueren personaxes que cuacaren perfectamente pa representales nos capiteles del templu encamentado con elles a los feligreses escontra les tentaciones consideraes porcaces.

Arriendes de lo comentao suso, nun quixera acabar esti post ensin aprovechar pa capiar al llector sobre l'estáu d'abandonu en que s'afaya anguaño'l nuestru patrimoniu material. Por poner un exemplu, va tiempu recibíemos la noticia llamentable del esbarrumbe del arcu d'entrada qu'inda se conservaba nes ruines del castiellu históricu d'Alba nel conceyu de Quirós, ante la indiferencia xeneral y el desdexamientu de l'alministración. De la mesma manera, molinos, horros, pontes, cases, ilesies y conventos medievales, etc. esboróñense nel olvidu. Hasta'l mesmu arte asturianu, magar tea declaráu patrimoniu de la humanidá, rispe por un penitenciar y guerriar permanentes pa que les autoridaes pertinentes nun lu dexen apodrentar nel abandonu. Si la querencia pola cultura ye un índiz del desarrollu de los pueblos, equí n'Asturies, llamentablemente, nun paez que teamos asitiaos ente les sociedaes cultes precisamente.

miércoles, 4 de enero de 2017

La foz del druida

Cuenta l'escritor romanu Plinio'l Vieyu que los druides galos coyíen l'arfueyu que ñacía nun roble
sagráu cortándolo con una foz d'oru y echándolo nun pañu blancu. Afita asina'l calter máxicu y sagráu d'esti matu que xorrez engoláu nes rames y tueros de dalgunos árboles.

La relación del home coles plantes y los árboles de la viesca restréxase nes cultures más variaes entamando poles tribales. El calter melecinal, máxicu, simbólicu o sagráu de bien de tribes botániques ye una constante que s'agüeya perdayuri.

Na nuestra cultura nun podía ser menos. Los raigaños más vieyos nuestros llévennos en pelondines a dómines onde tamién yéresmos tribu y au la relación de la xente cola viesca yera estrecha dafechu. Al traviés de los sieglos esa xuntanza algamó a los nuestros díes y tenemos exemplos a embute d'ella.

D'esta miente tovía hoi llantamos un texu cabo una ilesia, esi árbol sagráu de los ástures por escelencia. Almiráu tamién ente nós ye'l carbayu, exemplu de tiez y fortaleza. Al sabugu llamámoslu tamién benitu, nome que nun almite dulda de la so consideración. Les vares del ablanu chupaben el velenu de les culiebres. No bisiego de los fayeos vivíen busgosos, xanes, diaños o cuélebres. El carrascu o xardón avéranos al solsticiu d'iviernu...

Y tamién l'arfueyu. El so calter sagráu afitáu dende la antigüedá pudiere debese a que ye un arbustu que nun ñaz nin tien raíces en suelu. Espolleta no alto d'otros árboles. Representa la xuntura ente'l cielu y la tierra. Les sos bayes asemeyen la lluz de la lluna na nueche sele. Y nestes feches navidiegues qu'empobinen al so finxu final nel día de los Reis Magos cellebramos tamién el solsticiu d'iviernu. Nes dómines onde les foces d'oru de los druides coyíen l'arfueyu. Y ponémoslu enriba la puerta casa pa que nos protexa. Un  resclavu de tradiciones pervieyes. Porque na sociedá pertectoloxizada d'anguaño siguimos siendo humanos. Y siguimos teniendo unos raigones fondos fundíos nel nuestru pasáu. Nel nuestru ser tribal qu'heredemos y qu'alita a lo llargo de les nuestres vides.
                                                                        

jueves, 29 de diciembre de 2016

Camín del otru añu nuevu

Allá pel mes de Payares cellebrábemos la entrada del añu acordies a les cultures precristianes europees. El Samhain, plasmáu ente nós na nueche d'ánimes ya'l día de tolosantos. El retornu de los que finaron pa mecese colos vivos.

Nestes dómines pica a la puerta otra entrada d'añu. Esta vegada  axustada al calandariu cristianu, magar asitiada alrodiu del solsticiu ivernal paganu. Previamente, festéxase'l ñacimientu de Cristu, el fíu del dios del cristianismu. Son les fiestes navidiegues.

Como yá escribí otres vegaes nesta bitácora, si hai daqué que rescampla nel alma asturiana ñacida del reinu de los ástures ye'l sincretismu. Lo pagano y lo cristiano amiéstense y bilten perdayures. Llevantamos ilesies y allugamos cabo d'elles un texu. Bautizamos un ñeñu y colocámos-y una cigua. Yá nos anicios del nuestru reinu, a Favila enterráronlu nuna ilesia llevantada nun túmulu dolménicu.

Nestes feches, ponemos belenes y ñacimientos, pero tamién quemamos el nataliegu o allugamos en casa un árbol orniáu. Torna'l sincretismu a amechar na nuestra tierra.

Tamién rescampla l'antroxu qu'entama a xiringase de magar el mes d'Avientu hasta Febreru o Marzu, onde cellebramos el que nomamos talamente como antroxu. Mazcaraes, aguilanderos y moxigangues percuerren los nuestros llugares. Otra vuelta'l rescaldu de vieyes dómines apruz nes nuestres vides. Ehí tenemos, nel día del añu nuevu, al Guirria ponguetu abrazando y besando a les moces y aventando ceniza a los mozos, seique un resclavu de vieyos ritos de fecundidá y purificación, respectivamente.

En dos meses, los caberos del añu sigún el calandariu que nos empobina, recibimos a les ánimes y festexamos la llegada a la vida, el ñacimientu. Antes, allumemos con calabaces el camín a los difuntos que nos visitaron. Agora, los vivos entramos nel tiempu en que la lluz del Sol vaya apoderando la escuridá tres el solsticiu allumándonos el camín, entrín y non que la ñatura vaya, pali que pali, esconsoñando. Toca entós sopelexar el deséu de qu'esti otru añu nuevu que vamos entamar nos seya afayadizu.
                                                                                


                                                            

miércoles, 14 de diciembre de 2016

El tótem Urriellu

Somos un pueblu vieyu. El nuestru bierzu vien de les dómines del reinu asturianu. Pero reculando
más nel tiempu llevamos llixos de civilizaciones anteriores.

Porque esta tierra que nós triamos tuvo habitada de los tiempos. Hasta tenemos un perimportante xacimientu neanderthal en El Sidrón.

Rescamplen les nuestres cueves con representaciones rupestres. Escatafinos d'una civilización atlántica, abellugu d'una humanidá fuxendo de les glaciaciones. Dexó la so buelga'l neolíticu. Coronaron los nuestros cuetos los castros...

Y tenemos el nuestru tótem. O el nuestru gran menhir. El gran finxu onde los nuestros güeyos clávense ya'l nuestru corazón respígase: L'Urriellu. De xuro que lu vieren les civilizaciones que nos precedieron. Los nuestros güelos del reinu astur. Y nós.

Seique por esi tirón telúricu de tiempos remotos que dexen el so biltu nel nuestru ser, el Marqués de Pidal sintió nel so día que diba ser un sacrilexu qu'un pie foriatu triare per vez primera la cuguruta del gran menhir asturianu. Y col Cainejo esguilando descalzu algamáronla y evitaron la violación del llugar sagráu de nuestro y de los antiguos.

Enxamás nos cayeron embaxo les fontes, los ríos, la mar, los cumales, les foces y escobios. La natura siempre foi xuncida con un sobéu imposible de francer colos habitantes d'estes tierres atlántiques. Cuéstanos a embute, tovía güei, ser urbanites perfechos. Resquémanos siempre dientro un rescaldu rural que nos emburria a buscar esa natura, esta tierra, esa viesca y esa mariña.

Nun ye entós d'estrañar un res que seyamos un pueblu esteláu nun tótem que s'aldovina nos díes d'orbayu y borrín y que s'alza impresionante cuando'l sol alluma cola fuerza del so discu doráu talo que si tuviere forxáu col mesmu y llexendariu oru de los ástures.

Tenemos tótem. Tenemos menhir. Tenemos un gran finxu nacional. Tenemos l'Urriellu. Porque inda somos, tamos y esistimos.
                                                          

miércoles, 30 de noviembre de 2016

El pastor y la culiebra

Dientro de los cuentos populares asturianos hai ún que fai referencia a un pastor que cría a una culiebra.

Vien arrecoyíu por dellos autores como, por exemplu, por Mª Josefa Canellada.

El casu ye qu'esi cuentu conózolu yo per tresmisión familiar. Cuntárenmelu de rapacín y nunca se m'escaeció.

Los cuentos populares suelen tener milenta variantes, al ser la tresmisión oral la vía pela que se conserven. A manera d'esbozu, esta ye la versión que a min me cuntaron:

Ello yera un pastor que tando nel monte atopó una culiebrina. Decidió criala y cuando taba na braña llamábala pa que viniere a alimentala. El casu ye qu'un día'l pastor tuvo que dir a sirvir al rei y tuvo un bon tiempu lloñe. Cuando acabó'l serviciu, tornó pa la braña y alcordóse de la culiebrina. Llamóla y apaeció ella, que se fixere col tiempu pergrande, y que lu reconoció. Foi pa él y abrazólu endolcándose-y en cuerpu, pero como yera tan grande, afogólu.

Pues ye precisamente esti final el que me quedó afitáu na memoria, un desenllaz murniu onde'l ciñu de la culiebra acaba por matar al pastor. Porque ye l'aquello qu'estrema la versión que yo conozo de la que lleí notros autores que recueyen el cuentu, y onde simplemente apaez una culiebrona descomanada que s'enrolla nel cuerpu del pastor matándolu.

Y ye esi matiz venceyáu al desenllaz de la historia lo que m'afaló a escribir esti post. Escurro que, quiciabes, dalgún llector que la sintiere tamién per tresmisión oral, coincida nel fin de la mesma que yo conozo. Asina qu'equí dexo constancia d'ello.




 

jueves, 17 de noviembre de 2016

Wamba

[De manera piadosa, y voluntariamente, sueno n'honor de Dios y pa lliberar la mio patria. Inscripción na campana Wamba, añu de 1.219]

Atroneya. Refocila. Xarabatia. Atapez.

La Catedral rescampla solemne notra tarde afayadiza p'acuruxase. Les paxarines tres la ventana. La llerza. El respigu.

Pigacen ente solombres los escatafinos reales nel panteón de la Capiella del Rei Castu. Les estatues de los Reis Caudiellos custodien el templu sol burbús del agua.

Reposen  na so urna de plata les cenices de Santolaya, la primer patrona. Trayida pol rei Silo. Rescatada. Abellugada.

Anubre'l silenciu la cripta de Santa Leocadia. La Cámara Santa acorica les reliquies, les vieyes cruces, los resclavos del reinu. Y la Torre Vieya curia inda la tarrecible llegada de los pirates de la mar.

Retrañen los ecos de 1.808 na Sala Capitular. Otra vuelta, la defensa de la tierra. De los ancestros. De los raigones fondos.

Les puertes rebilicoquiaes de ñozal piesllen el templu a les gafures de l'alcordanza. Na antoxana cute con fuerza'l bastiazu. Arrecien la truena y los rellampios.

Dayures queda la güelga d'un país vieyu, apostalgáu, vivu. Dayures alita. Dayures pecigaña.

Allarribón, na torre gótica qu'afala'l bandullu les ñubes buscando'l cielu, Wamba permanez sele. Esperando paciente poles manes que la faigan tinglar pa esconxurar al Nuberu.
                                                                     
                                                              

jueves, 3 de noviembre de 2016

Un artículu del añu 1.978

Nel númberu 7 de la revista d'ámbitu universitariu "El Glayíu" correspondiente al mes d'Abril del añu 1.978 publicaba yo'l mio primer artículu en bable. Un fragmentu d'elli recoyólu X. Ll. García Arias nel so llibru "Antoloxía de Prosa Bable", publicáu pola desapaecida Caxa d'Aforros nel añu 1.981. Conservo la revista y voi güei a poner yuso d'esta presentación l'artículu mencionáu. Voi facelo ensin realizar igües (mesmamente daquella nun coincidía la ortografía dafechu cola actual), respetando la ortografía y manera d'escribir qu'amosaba yo naquel entós, cuando facía galanes escribiendo nesti idioma. Si acasu puntualizar que, desgraciadamente, polo menos delles coses de les que nél cuento camiento que pudieren tener, guapamente, aplicación anguaño.

LOS BIXOS DE GÜEI: LOS PARTÍOS POLÍTICOS.
   Un fechu que s'apalpa tolos dis y que fai esmolecemos a más d'un apartidista ye'l sometimientu incondicional d'abondes persones a unos muérganos artificiales llamaos "partíos políticos". N'efeutu, pa u quier que se vaiga siempre s'atopa ún con estes persones, ciarraes, d'un partíu. Esto per sí mesmo nun ye malo, perque la política atalantá como mediu afayaízu pala lliberación del home nun ye d'agora. Pero cuando l'asuntu se torna de lliberaor n'alloriante ye cuando mos topamos con eses persones que suañen, viven y s'esguedeyen "pel partíu".
   Si partimos del finxu de qu'el partíu nun ye otra cosa qu'un aperiu o istrumentu que sirve p'algamar unes metes naguaes, entós paez ñidio qu'el motivu pel qu'hai qu'esguedeyase ye per algamar eses metes, pero inxamás pel istrumentu usáu pa ello. Pa esclarar más les coses: el partíu como mediu afayaízu pa identificase con un mou d'agüeyar la vida pue ser importante y pue curiase d'él y emburrialu, pero en llegando al puntu de tracamundiar les coses y d'enfotase n'él, cuérrese'l peligru de perder el camín qu'empobina a la meta pola que se nagua.
   Pues asina y too, nun son poques les persones que xustifiquen cualesquier mou d'atuar, anque a ellos nun-ios preste o ten escontra, "perque lo fai el partíu", y coste que son abondes les persones les qu'asina faen. Entós yo entrúgome ¿qué pantasma-ios andará pel celebru que paez talamente qu'el maxín y la sencia nun-ios furrulen?, ¿per qué si en delles coses nun tan d'alcuerdu col partíu nun lo asoleyen a les clares o, polo menos, atúen sigún la concencia de so?. La verdá ye que nun alcuentro solución dalguna, o meyor, antóxenseme delles soluciones qu'esbillo darréu:
   I) Escaecimientu dafechu de la personalidá: esto ye, persones que depués de tar abarquinando tola vida, gárrense al partíu como si fora una tabla salvaora pa nun afogase. En cuantes se ven abellugaos pel partíu y arrodiaos de xente ¿van arriesgase a perdelo too per nun tar d'alcuerdu con delles coses?, ¡qué va, sería empicipiar de cero! (pero tamién sería alcontrar la personalidá perdía pol sometimientu a los cabezaleros de turnu).
   II) Pruyimientos de protagonismu: estes persones válense del partíu, nun pa trabayar per metes sociales, sinón pa esguilar a puestos d'altor social. Si el suxetu se siente con puxu y ve qu'entaina y que pue llegar a cabezaleru o a un puestu d'importancia ¿cómo va dexar lo entamao?. Claro, ¡sería esgonciar lo que con tantu enfotu y trabayu ta algamando!.
    III) Dir a la moda: estes persones tan enforma escoses de concencia política; son los gayoleros y folixeros de turnu. Agora, amás de les "camperes" y los "xarsés" de "UCLA" llévase la política y, ta ñidio, nun van quedar escolingaos. Poro, prúye-ios guetar un partíu, pero un partíu que seya famosu y grande, vamos que lo mesmo que los xarsés y les camperes seya una moda espurría, d'abonda xente. Cuando lu alcuentra acaba de ñacer un home nuevu: el "pera d'izquierdes" (pue ser de dreches, pero nun ye corriente). Ñidiamente, l'únicu fechu que lu pue afalar a dexar el partíu ye que pierda puxu (entós dirá a otru más grande) pero mentes tanto...
   IV) Galbana mental: persones del tipu "nundoigolpe" pa les que ta bien metese'n política, pero non en fondures porque entós hai que trabayar. ¿Cuálu ye'l partíu más amañosu?. Dende llueu, ún mayoritariu, ¡que nos otros pa encima trabayar ye un esfuerzu tapecíu!, vamos que nun brilla. Pa que dexe'l partíu tienen que pasar dos coses: a) qu'esi partíu desapaeza; b) que tenga qu'arrimar el llombu y emburriar per él.
   V) Llaváu de celebru: el rapaz tien ganes d'adeprender política y apáutase a los del partíu. Entós empicipien a mete-i na tiesta idees "revolucionaries" asgaya y nunes sesiones ta más convertíu al partíu qu'el Papa al catolicismu. A los d'esti grupu ye perdifícil arrinca-ios les idees que tienen afitaes al maxín como llámpares a la roca. El métodu más amañosu pa recuperalos abúltaseme que ye'l "rellaváu de celebru", pero ye una xera difícil y tarrecía (pol tiempu que lleva) polo que, en xeneral, esti tipu suel morrer nel partíu ensin separtase d'él en tola vida.
   En fin, podría siguir esbillando tipos y tipos, pero camiento que colos asoleyaos ya ye enforma. Agora que ca ún se mire nestos cinco espeyos, almeyor ve la so cara en dalgún o la de daquién conocíu.

jueves, 20 de octubre de 2016

La güelga del Samhain na cultura asturiana

El Samhain, nes cultures idoeuropees de raigañu celta, representa'l final del branu y la entrada de la estación escura. Pon el finxu que marca l'aniciu del añu nuevu.

Nestes dómines, les ánimes de los difuntos tornen a mecese colos vivos y a percorrer los caminos y cases onde moraren.

N'Asturies esti retornu de les ánimes dexó una serie de vezos que se conservaron hasta hai unes décades, o qu'inda aliten rellumos d'elles anguaño. Na nuestra tierra vienen venceyaos a denominaciones propies, como nueche d'ánimes, de difuntos, Día de Tolosantos...Dalgunos d'ellos, arrecoyíos en trabayos sobre'l tema, voi esbillalos de siguío.

Nel día anterior al de los difuntos o tolosantos, facíense amagüestos en monte y dexábense castañes pa cuando les ánimes pasaren pel llugar pudieren reponer fuerces del so viax d'ultratumba. Na nueche d'ánimes, dexábense ferraes con agua pa que mataren el secañu, comida pa qu'aplacaren la fame y el llar encesu pa qu'escalecieren. Dexábase tamién llibre una cama pa que descansaren y poníase procuru en nun barrer pa fuera la casa pa evitar echar a dalguna que yá s'alcontrare na vivienda. Prendíense calaveres feches con calabaces o ñabos y asitiábense nos praos, güertes, cruciaes de caminos, corredores de les cases, etc., pa guiales nel so retornu pa coles sos families.

Arriendes de lo anterior, La Güestia, una xermandía d'almes en pena, andaba en procesión per ende. L'atopase con ella podía tener consecuencies fatales y yera, poro, tarrecible, anque había una serie d'actos que se podíen facer pa llibrase d'elles, como facer un círuculu en suelu y metese nél ensin mirala o echase boca abaxo. La so presencia nun ye sólo d'estes feches, anque se refuerza nelles,  y la so misión ye rondar la casa d'un futuru difuntu. Ello fai que s'aprecie una dixebra ente ella y les ánimes del párrafu anterior. Pero dexó un rastru claru nel Samhain nuestru. Quiciabes nesi mieu a alcontrase cola Güestia tea l'aniciu del vezu a marutase de manera pantasmal y utilizar veles o les calaveres vexetales (o hasta de verdá) p'axorizar a los vecinos.

Un datu a destacar ye la dixebra conceptual ente'l cristianismu y el mundu precristianu a la hora de referise a les ánimes. Nel primer casu nun tornen pa colos vivos, y pa reunise con elles hai que pasar pel tránsitu de la muerte. Pero'l Samhain, les vieyes dómines de difuntos, representa'l retornu añal d'eses ánimes pa mecese colos vivos. D'ehí que s'entamen tou un conxuntu d'actividaes pa guiales y consiguir que s'afayen ente los sos.

Tenemos entós na nuestra cultura tou un camberu de costumes vinculaes col retornu de les ánimes, exa central de les celebraciones del Samhain européu -plasmáu ente nós na nueche d'animes y el día de difuntos-, que dexen perafitada la perclara güelga qu'esta cellebración dexó na nuestra tierra y que son un argumentu incontestable de la so pertenencia al ámbitu de los pueblos indoeuropeos conocíos xenéricamente col nome de celtes.