"Xanu, q'entre les ñubes escondido/el to saber me soples pel oído..." L'Ensalmador. Antón de Marirreguera.

miércoles, 30 de noviembre de 2016

El pastor y la culiebra

Dientro de los cuentos populares asturianos hai ún que fai referencia a un pastor que cría a una culiebra.

Vien arrecoyíu por dellos autores como, por exemplu, por Mª Josefa Canellada.

El casu ye qu'esi cuentu conózolu yo per tresmisión familiar. Cuntárenmelu de rapacín y nunca se m'escaeció.

Los cuentos populares suelen tener milenta variantes, al ser la tresmisión oral la vía pela que se conserven. A manera d'esbozu, esta ye la versión que a min me cuntaron:

Ello yera un pastor que tando nel monte atopó una culiebrina. Decidió criala y cuando taba na braña llamábala pa que viniere a alimentala. El casu ye qu'un día'l pastor tuvo que dir a sirvir al rei y tuvo un bon tiempu lloñe. Cuando acabó'l serviciu, tornó pa la braña y alcordóse de la culiebrina. Llamóla y apaeció ella, que se fixere col tiempu pergrande, y que lu reconoció. Foi pa él y abrazólu endolcándose-y en cuerpu, pero como yera tan grande, afogólu.

Pues ye precisamente esti final el que me quedó afitáu na memoria, un desenllaz murniu onde'l ciñu de la culiebra acaba por matar al pastor. Porque ye l'aquello qu'estrema la versión que yo conozo de la que lleí notros autores que recueyen el cuentu, y onde simplemente apaez una culiebrona descomanada que s'enrolla nel cuerpu del pastor matándolu.

Y ye esi matiz venceyáu al desenllaz de la historia lo que m'afaló a escribir esti post. Escurro que, quiciabes, dalgún llector que la sintiere tamién per tresmisión oral, coincida nel fin de la mesma que yo conozo. Asina qu'equí dexo constancia d'ello.




 

jueves, 17 de noviembre de 2016

Wamba

[De manera piadosa, y voluntariamente, sueno n'honor de Dios y pa lliberar la mio patria. Inscripción na campana Wamba, añu de 1.219]

Atroneya. Refocila. Xarabatia. Atapez.

La Catedral rescampla solemne notra tarde afayadiza p'acuruxase. Les paxarines tres la ventana. La llerza. El respigu.

Pigacen ente solombres los escatafinos reales nel panteón de la Capiella del Rei Castu. Les estatues de los Reis Caudiellos custodien el templu sol burbús del agua.

Reposen  na so urna de plata les cenices de Santolaya, la primer patrona. Trayida pol rei Silo. Rescatada. Abellugada.

Anubre'l silenciu la cripta de Santa Leocadia. La Cámara Santa acorica les reliquies, les vieyes cruces, los resclavos del reinu. Y la Torre Vieya curia inda la tarrecible llegada de los pirates de la mar.

Retrañen los ecos de 1.808 na Sala Capitular. Otra vuelta, la defensa de la tierra. De los ancestros. De los raigones fondos.

Les puertes rebilicoquiaes de ñozal piesllen el templu a les gafures de l'alcordanza. Na antoxana cute con fuerza'l bastiazu. Arrecien la truena y los rellampios.

Dayures queda la güelga d'un país vieyu, apostalgáu, vivu. Dayures alita. Dayures pecigaña.

Allarribón, na torre gótica qu'afala'l bandullu les ñubes buscando'l cielu, Wamba permanez sele. Esperando paciente poles manes que la faigan tinglar pa esconxurar al Nuberu.
                                                                     
                                                              

jueves, 3 de noviembre de 2016

Un artículu del añu 1.978

Nel númberu 7 de la revista d'ámbitu universitariu "El Glayíu" correspondiente al mes d'Abril del añu 1.978 publicaba yo'l mio primer artículu en bable. Un fragmentu d'elli recoyólu X. Ll. García Arias nel so llibru "Antoloxía de Prosa Bable", publicáu pola desapaecida Caxa d'Aforros nel añu 1.981. Conservo la revista y voi güei a poner yuso d'esta presentación l'artículu mencionáu. Voi facelo ensin realizar igües (mesmamente daquella nun coincidía la ortografía dafechu cola actual), respetando la ortografía y manera d'escribir qu'amosaba yo naquel entós, cuando facía galanes escribiendo nesti idioma. Si acasu puntualizar que, desgraciadamente, polo menos delles coses de les que nél cuento camiento que pudieren tener, guapamente, aplicación anguaño.

LOS BIXOS DE GÜEI: LOS PARTÍOS POLÍTICOS.
   Un fechu que s'apalpa tolos dis y que fai esmolecemos a más d'un apartidista ye'l sometimientu incondicional d'abondes persones a unos muérganos artificiales llamaos "partíos políticos". N'efeutu, pa u quier que se vaiga siempre s'atopa ún con estes persones, ciarraes, d'un partíu. Esto per sí mesmo nun ye malo, perque la política atalantá como mediu afayaízu pala lliberación del home nun ye d'agora. Pero cuando l'asuntu se torna de lliberaor n'alloriante ye cuando mos topamos con eses persones que suañen, viven y s'esguedeyen "pel partíu".
   Si partimos del finxu de qu'el partíu nun ye otra cosa qu'un aperiu o istrumentu que sirve p'algamar unes metes naguaes, entós paez ñidio qu'el motivu pel qu'hai qu'esguedeyase ye per algamar eses metes, pero inxamás pel istrumentu usáu pa ello. Pa esclarar más les coses: el partíu como mediu afayaízu pa identificase con un mou d'agüeyar la vida pue ser importante y pue curiase d'él y emburrialu, pero en llegando al puntu de tracamundiar les coses y d'enfotase n'él, cuérrese'l peligru de perder el camín qu'empobina a la meta pola que se nagua.
   Pues asina y too, nun son poques les persones que xustifiquen cualesquier mou d'atuar, anque a ellos nun-ios preste o ten escontra, "perque lo fai el partíu", y coste que son abondes les persones les qu'asina faen. Entós yo entrúgome ¿qué pantasma-ios andará pel celebru que paez talamente qu'el maxín y la sencia nun-ios furrulen?, ¿per qué si en delles coses nun tan d'alcuerdu col partíu nun lo asoleyen a les clares o, polo menos, atúen sigún la concencia de so?. La verdá ye que nun alcuentro solución dalguna, o meyor, antóxenseme delles soluciones qu'esbillo darréu:
   I) Escaecimientu dafechu de la personalidá: esto ye, persones que depués de tar abarquinando tola vida, gárrense al partíu como si fora una tabla salvaora pa nun afogase. En cuantes se ven abellugaos pel partíu y arrodiaos de xente ¿van arriesgase a perdelo too per nun tar d'alcuerdu con delles coses?, ¡qué va, sería empicipiar de cero! (pero tamién sería alcontrar la personalidá perdía pol sometimientu a los cabezaleros de turnu).
   II) Pruyimientos de protagonismu: estes persones válense del partíu, nun pa trabayar per metes sociales, sinón pa esguilar a puestos d'altor social. Si el suxetu se siente con puxu y ve qu'entaina y que pue llegar a cabezaleru o a un puestu d'importancia ¿cómo va dexar lo entamao?. Claro, ¡sería esgonciar lo que con tantu enfotu y trabayu ta algamando!.
    III) Dir a la moda: estes persones tan enforma escoses de concencia política; son los gayoleros y folixeros de turnu. Agora, amás de les "camperes" y los "xarsés" de "UCLA" llévase la política y, ta ñidio, nun van quedar escolingaos. Poro, prúye-ios guetar un partíu, pero un partíu que seya famosu y grande, vamos que lo mesmo que los xarsés y les camperes seya una moda espurría, d'abonda xente. Cuando lu alcuentra acaba de ñacer un home nuevu: el "pera d'izquierdes" (pue ser de dreches, pero nun ye corriente). Ñidiamente, l'únicu fechu que lu pue afalar a dexar el partíu ye que pierda puxu (entós dirá a otru más grande) pero mentes tanto...
   IV) Galbana mental: persones del tipu "nundoigolpe" pa les que ta bien metese'n política, pero non en fondures porque entós hai que trabayar. ¿Cuálu ye'l partíu más amañosu?. Dende llueu, ún mayoritariu, ¡que nos otros pa encima trabayar ye un esfuerzu tapecíu!, vamos que nun brilla. Pa que dexe'l partíu tienen que pasar dos coses: a) qu'esi partíu desapaeza; b) que tenga qu'arrimar el llombu y emburriar per él.
   V) Llaváu de celebru: el rapaz tien ganes d'adeprender política y apáutase a los del partíu. Entós empicipien a mete-i na tiesta idees "revolucionaries" asgaya y nunes sesiones ta más convertíu al partíu qu'el Papa al catolicismu. A los d'esti grupu ye perdifícil arrinca-ios les idees que tienen afitaes al maxín como llámpares a la roca. El métodu más amañosu pa recuperalos abúltaseme que ye'l "rellaváu de celebru", pero ye una xera difícil y tarrecía (pol tiempu que lleva) polo que, en xeneral, esti tipu suel morrer nel partíu ensin separtase d'él en tola vida.
   En fin, podría siguir esbillando tipos y tipos, pero camiento que colos asoleyaos ya ye enforma. Agora que ca ún se mire nestos cinco espeyos, almeyor ve la so cara en dalgún o la de daquién conocíu.

jueves, 20 de octubre de 2016

La güelga del Samhain na cultura asturiana

El Samhain, nes cultures idoeuropees de raigañu celta, representa'l final del branu y la entrada de la estación escura. Pon el finxu que marca l'aniciu del añu nuevu.

Nestes dómines, les ánimes de los difuntos tornen a mecese colos vivos y a percorrer los caminos y cases onde moraren.

N'Asturies esti retornu de les ánimes dexó una serie de vezos que se conservaron hasta hai unes décades, o qu'inda aliten rellumos d'elles anguaño. Na nuestra tierra vienen venceyaos a denominaciones propies, como nueche d'ánimes, de difuntos, Día de Tolosantos...Dalgunos d'ellos, arrecoyíos en trabayos sobre'l tema, voi esbillalos de siguío.

Nel día anterior al de los difuntos o tolosantos, facíense amagüestos en monte y dexábense castañes pa cuando les ánimes pasaren pel llugar pudieren reponer fuerces del so viax d'ultratumba. Na nueche d'ánimes, dexábense ferraes con agua pa que mataren el secañu, comida pa qu'aplacaren la fame y el llar encesu pa qu'escalecieren. Dexábase tamién llibre una cama pa que descansaren y poníase procuru en nun barrer pa fuera la casa pa evitar echar a dalguna que yá s'alcontrare na vivienda. Prendíense calaveres feches con calabaces o ñabos y asitiábense nos praos, güertes, cruciaes de caminos, corredores de les cases, etc., pa guiales nel so retornu pa coles sos families.

Arriendes de lo anterior, La Güestia, una xermandía d'almes en pena, andaba en procesión per ende. L'atopase con ella podía tener consecuencies fatales y yera, poro, tarrecible, anque había una serie d'actos que se podíen facer pa llibrase d'elles, como facer un círuculu en suelu y metese nél ensin mirala o echase boca abaxo. La so presencia nun ye sólo d'estes feches, anque se refuerza nelles,  y la so misión ye rondar la casa d'un futuru difuntu. Ello fai que s'aprecie una dixebra ente ella y les ánimes del párrafu anterior. Pero dexó un rastru claru nel Samhain nuestru. Quiciabes nesi mieu a alcontrase cola Güestia tea l'aniciu del vezu a marutase de manera pantasmal y utilizar veles o les calaveres vexetales (o hasta de verdá) p'axorizar a los vecinos.

Un datu a destacar ye la dixebra conceptual ente'l cristianismu y el mundu precristianu a la hora de referise a les ánimes. Nel primer casu nun tornen pa colos vivos, y pa reunise con elles hai que pasar pel tránsitu de la muerte. Pero'l Samhain, les vieyes dómines de difuntos, representa'l retornu añal d'eses ánimes pa mecese colos vivos. D'ehí que s'entamen tou un conxuntu d'actividaes pa guiales y consiguir que s'afayen ente los sos.

Tenemos entós na nuestra cultura tou un camberu de costumes vinculaes col retornu de les ánimes, exa central de les celebraciones del Samhain européu -plasmáu ente nós na nueche d'animes y el día de difuntos-, que dexen perafitada la perclara güelga qu'esta cellebración dexó na nuestra tierra y que son un argumentu incontestable de la so pertenencia al ámbitu de los pueblos indoeuropeos conocíos xenéricamente col nome de celtes.

                                                                           

miércoles, 5 de octubre de 2016

Onde la ñublina posa

Cuando nos averamos a los cuentos populares au aprucen personaxes de la nuestra mitoloxía lo corriente ye que se presenton solos. Asina, unos monxos viven axorizaos por un cuélebre, en casa revuelve un trasgu, un paisanu atópase col diañu burllón marutáu d'animal, el nuberu trai la truena, etc.
 
Cuando la borrina posa en monte los brañeros que s'atopen somorguiaos y perdíos nella reciten un esconxuru - con delles variantes como ye normal - reclamando la presencia d'un ser llamáu Xuan de la Borrina, Xuan Blancu, Xuan Barbudu... Pero, dixebrándose de la mayoría de los mitos, siempre se presenta acompañáu. Lo normal ye que lo faiga con una perra y una muyer. Ún de los esconxuros ye ésti:
 
"Escampla ñublina, de valle en vallina, regueiros abaxo, canales arriba, que vien Xuan de la Borrina xurando y votando, que t'ha de comer con la sua muyer barbuda y la sua perra llanuda".
 
Detrás de los mitos escuéndese tou un universu conceptual que recula nel tiempu hasta dómines pervieyes. Marutaos nesos mitos puen escondese vieyos dioses, ancestrales fuerces que pertenecíen a la manera d'entender el mundu d'antiguos pueblos o civilizaciones. Tres d'un detallín que nos pue paecer anguaño una menugancia pue atopase'l resclavu d'eses fuerces y divinidaes de cuantisimayá. 

Ehí tenemos la nuestra manera de llamar l'arcu iris: l'arcu la vieya. Pero ¿quién ye esa vieya?. Seique una antigua divinidá de les fuerces de la tierra y de la natura que yera quien a facer dibuxase nel finxu'l cielu un arcu máxicu de collores que señalaba'l final de la truena.
 
D'otra miente, nes brañes y mayaos perviven los herederos d'una cultura de pastoréu que s'empoza nos tiempos alloñaos del neolíticu. Nestos llugares pudieren guapamente alitar nicios d'antigües divinidaes. Que Xuan de la Borrina apaeza acompañáu nun ye una casualidá ensin importancia dala. Tanto él como la perra llanuda o la muyer barbuda (otres vegaes desnuda) han dicinos daqué. Pescudar esi daqué yá ye otru tema revesosu. Por exemplu, Xuan de la Borrina pudiere sé la manera en qu'aportó a nosotros una deidá del monte, los mayaos y el ganáu y al que se reclama ante l'aforfugu y llerza de quedar tresmanáu na nublina allarribones y albintestate de cualquier peligru. Si respuende al esconxuru preséntase con ser femenín, personificación quiciabes d'una diosa de la natura que ye quien a remanar los fenómenos atmosféricos (el pelo y la barba como metáfora del orbayu, l'agua), como la vieya col arcu, como'l nuberu col bastiáu. Y la perra, curiosamente llanuda (que pue recordar los falopos de la ñeve o la mesma borrina), afitaría esi llabor de pastor del otru llau d'esti mundu del ser invocáu ayudándolu a guíar al ganáu y curialu como tradicionalmente fixeron estos animales dende siempre.
 
Tolo anterior, una simple especulación, un intentu sonce d'averase a un probable aniciu tribal del personaxe y la so compaña. Eso sí cola seguranza de qu'un mitu, una lleenda, un datu pañáu de la nuestra tradición oral nun pertenez enxamás al terrén de les caxigalines o de les folkloraes ensi mayor aquello. Non. Tres d'ellos podemos recular a esgaya nel tiempu. Tanto que podríamos alluganos guapamente nes dómines en que yéramos tribu. Porque, envizcaos na sociedá actual que vivimos, escaecemos de contino que dalguna vegada perdida yá na ñublina de los años nós tamién fuimos tribu como lo son enagora sociedaes amazóniques o africanes. Y la so manera d'entender el  mundu tenía les sos claves y ritmos que dexaron dellos llixos sopelexaos hasta güei. Y ye que, tovía anguaño, queda xente que cree en seres que los urbanites tecnoloxizaos vemos distantes o ayenos. Pero que nun va tanto taben ehí con puxu y enagora nun se sumieron dafechu.

jueves, 22 de septiembre de 2016

De xigantes y cabezudos

Hai tradiciones que se puen allugar en pueblos o países concretos. Y hailes tamién que se dan perdayures en milenta sitios. Pero nesti últimu casu, nun dexen por ello de ser tradiciones, y en cada llugar venles como propies y cúrienles con ciñu.

Un casu típicu d'esto dabero son los perconocíos desfiles de xigantes y cabezudos. Danse per toa Europa y notros continentes tamién. Los que s'averen a esta tradición dan-y un aniciu medieval. Y n'Asturies formen parte de la más vieya alcordanza festexera autóctona. Como ye natural, en cada comunidá estos mazcaritos puen adoptar la figura de personaxes conocíos nella, tanto reales como de ficción. Por exemplu, ente nós tenemos xigantes representando los mui conocíos personaxes del dibuxante Alfonso Iglesias, Telva y Pinón.

Afortunadamente, enagora los xigantes y cabezudos perviven ente nós y nun tán desaniciaos. Hai bien de fiestes onde tovía salen pa prestancia de los mayolonos y plasmu de los rapacinos qu'arremellen los güeyos ante eses apariciones y que tamién puen garrar un bon ataque de mieu.

Recuerdo yo de rapacín estos desfiles. Viénenme como refocilos d'istantes a la vista d'ellos. Recuerdo a los cabezudos llevando vares de volador con un corchu espetáu na pica a manera de martiellu. Si te veíen dábente col corchu y quedabes, como nos versos de Tiadoru Cuesta, plasmáu, pensatible, silenciosu...Otra anécdota que recuerdo ye cuando un cabezudu se coló en ca mio güela p'asustame (yera un familiar vecín nuestru) con tan mal aquello que dio cola cabezona nun cristal y franciólu.

Cuando, desgraciadamente, avanzamos p'hacia fiestes despersonalizaes y ensin sustancia, presenciar esta vieya tradición de los desfiles de los xigantes y cabezudos presta pola vida. Anque a los rapacinos, nesi momentu, quiciabes nun-yos faiga muncha gracia. Pero de xuru que, en creciendo, van recordalos con ciñu y prestancia, como nos pasó a los que fuimos ñeños cuantayá...
                                                                 
                                                                  

miércoles, 7 de septiembre de 2016

Conciencia d'Asturianidá

Esiste ente bien de xente asturiano una conciencia subxetiva o emotiva d'asturianidá. Identifíquense con rasgos culturales del país, folclóricos principalmente. Sienten pertenecia a esta tierra y puen llegar a empapiellar ante delles manifestaciones d'ella que conocen y coles que s'identifiquen.

Pero, d'otramiente, hai ente la población asturiana una carencia bultable d'una conciencia oxetiva, racionalizada, política d'asturianidá. Ello fai que la so actitú a la hora de defender esos mesmos rasgos que consideren de so vaya dende la vergoña a manifestalos, al autoodiu o al desdexamientu, arriendes de nun s'implicar na defensa de la propia autonomía y autogobiernu y, en xeneral, calteniéndose al marxe de les reivindicaciones de toa frasca que cinquen al país asturianu.

Hai tamién una ausencia de conocimientos n'estayes fundamentales que posibiliten que pueda esporpollar esa conciencia política d'asturianidá. Un finxu tan importante como la historia ta por afitar. El conocimientu de los asturianos de la so propia historia ye mui ruin, casi inesistente.

Pa detrás, lo poco que conocemos d'esa historia vienmos tracamundiao por aciu d'interpretaciones polítiques ayenes ya interesoses. Un acontecimientu que rescampla nesti sen ye'l de Cuadonga. Convertíu'l llugar y los asocedíos históricos que se vinculen a él como bierzu del más ranciu españolismu centraliegu y uniformista, esta interpretación supón una auténtica torga que reduz la conciencia d'asturianidá política de nuestro a consideramos una triba de salvapatries centraliegues y que tenemos qu'arrenunciar a ser nós mesmos si fai falta pa llograr tal fin. Ye un discursu xeneralmente asumíu, anque tien les sos mayores sofitancies y focos de difusión nos sectores  ideolóxicos más conservadores de la nuestra sociedá.

Pero hai otru cuadonguismu soterrániu, que nun se reconoz como talu, pero que vien a ser una derivación del anterior nel terrén de les idioloxíes polítiques y que s'asitia xusto nel polu ideolóxicu opuestu al anterior. Trátase del irredentismu proletariu asturianu. Pasamos entós de ser el trubiecu español pa camudar nun faru descomanáu que rescampla pente la xermandía proletaria internacional. Pa bien d'asturianos, ser d'izquierdes ye'l mayor rasgu identitariu d'esta tierra, ta mui penriba de cualisquier otra consideración y, en resultancia, si fai falta arrenunciar a lo propio o sacrificalo pa nun perder esi calter, pues arrenúnciase.

Al final, cuadonguismu conservador ya irredentismu proletariu, dende'l puntu de vista de llograr una conciencia oxetiva, política y reivindicativa na nuestra sociedá, son cares opuestes d'una mesma moneda y lleven a un fitu final compartíu, anque aparentemente son posiciones que se truñen: el d'arcoxar esa conciencia oxetiva d'asturianidá impidiendo qu'espoxigue.

Pa francer esta situación que nos tien somorguiaos nuna conciencia d'asturianidá suxetiva y emotiva, prácticamente ensin posibilidá dala de salida y cada vez más feble por mor de la fonda aculturación qu'entaína ente nós, y pa consiguir que guañe d'una vegada por toes una conciencia oxetiva, reivindicativa y política asturiana, ye mester iguar y esparder pente la ciudadanía asturiana otru tipu de discursos, especialmente nel terrén políticu. Unos discursos basaos na defensa de lo propio, de la propia identidá, de la propia sociedá y de la propia tierra.

Unos discursos que dexen pernidio que los asturianos nun somos bierzos de nada nin faros de naide. Somos un pueblu más d'esti ensame de naciones que formamos el mundu. Que podemos y tenemos que ser solidarios colos demás pueblos del estáu y de dayures. Que podemos y tenemos que participar n'andeches que busquen la xusticia social más allá de les nuestres llendes. Pero que pa ello, nun tenemos que siguir arrenunciando, nuna constante histórica suicida, a ser nós mesmos y a defender la nuestra tierra, inmolándonos de contino y ñegándomos a construir el nuestru propiu futuru como país, talo que si esa renuncia fuere l'unicu destín posible y colectivu de nuestro.
                                                                        

                                                                 
                                                           

miércoles, 24 de agosto de 2016

Un pleitu güevudu

Cuenten qu'un paisanu d'un pueblu decidió un día marchar p'América. Fixo la maleta y empobinó pa Xixón u sacó un pasax col envís d'embarcar nel puertu del Musel. Pero cuando taba nel cai esperando pel barcu empezó a sentir muncha fame y pensó que diba metese nuna travesía mui llarga como pa entamala col estómagu vacíu. Echó una güeyada alredor, vio un barucu y enfiló pa él.

Cuando entró atendiólu una señora.

-Qué tal, ne, ¿podría poneme dalgo pa comer?.

-Pues la verdá ye qu'agora mesmo namás que-y puedo freir un par de güevos.

-Venga, pues con eso valme.

Metióse la muyer a escaciplar pela cocina y al cachu salió con un platu con un par de güevos y un riche. Púnxose'l paisanu a comer aquello y, cuando taba acabando, alcordóse que gastare toles perres nel pasax y que nun tenía con qué pagar. Asina qu'esperó que la muyer volviere pa la cocina a maricar y fuxó ensin abonar lo que debía.

Anduvo peles amériques unos años hasta qu'un día decidió tornar p'Asturies. Cuando desembarcó otra vuelta nel Musel vio'l barucu onde comiere años atrás y paeció-y que yera un momentu afayadizu pa saldar la deuda. Entró y volvió a atendelu la mesma muyer que la otra vegada.

-Qué tal, señora, ¿nun s'alcuerda usté de min?.

-Pues la verdá -contestó ella- ye que nun caigo...

-Pues yo tuvi equí va unos años comiendo un par de güevos fritos y nun-y los pagué, asina qu'hoi vengo dispuestu a saldar la deuda.

-Paezme mui bien -dixo ella arrascando'l cazu- vamos a echar cuentes.

Y les cuentes entamó a echales d'esta manera:

"Vamos a ver, si una gallina guariare los güevos qu'usté comió al cabu de ventiún dies sacaría dos pitinos. Si entamare otra vegada a güarialos al cabu d'otros tantos díes sacaría otros dos pitinos. Y teniendo en cuenta'l tiempu que me diz que tuvo usté per allá ñaceríen... tantos pitinos. Y al preciu que tán nel mercáu débeme usté...tantes pesetes".

Y claro, el númberu de pitos que salíen echando númberos d'esta manera yera descomanáu, ya'l de pesetes más. Asina que va'l paisanu y diz:

-Oiga, por favor, yo toa esa burrada de perres nun-y la pago.

-Pues si d'esta tampoco nun me paga voi y demándolu.

Y demandólu. Dexóse'l paisanu aconseyar por un xitanu mui arteru en pleitos de caleyes que-y encamentó lo que tenía que facer. Y llegó'l día del xuiciu y ellí taben el xuez, la demandante, l'abogáu d'ella...y naide más. El demandáu nun apaecía nenyuri.

Y allá una vegaona cuando taben a piques de suspender la vista, llega'l paisanu tou sudorientu, afanosu y aforfugáu, que casi-y tienen que dar fuelgu. El xuez al velu d'aquelles traces, va y entrúga-y:

-Pero home, por Dios, ¿d'onde vien usté tan tarde y apolmonáu que cásique suspendemos el xuiciu?.

-¡Ai, señor, xuez!, -respondió'l demandáu apapiellando- ye que me regalaron ayeri una ambozada de fabes pa semar y túviles cociendo pa qu'ablandaren. Y ente esto y aquello fíxoseme tarde...

-Pero home, ¡por favor!, -contestó'l xuez- ¿nun sabe usté que les fabes cocíes nun valen pa semar porque nun dan?.

Y el paisanu que nun veía la hora d'afinca-y el canil a aquel asuntu va y contesta:

-A, señor xuez, si les fabes cocíes nun sirven pa semar porque nun dan, entós un par de güevos fritos tampoco nun darán pitos.


                                                            



jueves, 4 de agosto de 2016

Corazones d'Agua

La nuestra tierra siempre foi abondosa en ríos y regueros. Ello posibilitó, de los tiempos, l'emplegu del agua como fuerza motriz que dio llugar a construcciones de diversa mena como mazos, molinos, batanes, mazapiles...Yo, d'ente elles, siempre me fincaron especialmente los dos primeros: los molinos y los mazos o machucos ensin qu'ello me lleve a escaecer otros, por supuesto.

La molienda foi una actividá básica na nuestra sociedá tradicional. Moler el granu pa sacar la fariña cola qu'enfornar el pan, alimentu básicu de nuestro. Esto posibilitó una presencia abondosa de molinos hidráulicos nel nuestru país. D'otru llau, la xera diaria dio como llabor perimportante la de trabayar el fierro pa facer les ferramientes que posibilitaren trabayar la tierra o iguar clavos y ferraxes. Y ende taben les ferreríes y los machucos pa trabayar y forxar el fierro.

Pero los tiempos cambien y cuantayá que los artiluxos movíos por agua foron cayendo, pasu ente pasu, en sucu baxeru. Quedando albintestate, abandonaos y escaecíos. Non del too, porque actualmente inda quenden dalgunes d'estes construcciones conservaes ya, incluso, utilizaes dende un puntu vista funcional. 

D'esta miente, dalgún molín vieyu sigue moliendo'l granu pa facer fariña. Y tamién dalgún mazu sigue emplegándose pa trabayar el fierro. Y ta bien que seya asina. Dicen dalgunos guisanderos que la fariña que sal d'un molín d'agua da un pan con un sabor que s'estrema al de les moliendes modernes. Otra miente, la querencia por artículos de fierro sacaos d'una forxa artesanal tien tamién el so mercáu anguaño.

De toles maneres, sedría fato engañanos. Lo normal ye que les construcciones qu'abellugaron nel so día a molinos, machucos y demás, movíes por agua, tean anguaño esbarrumbando. El casu de los molinos ye'l más visible. Nun ye cosa rara empobinar per una ruta de senderismu y atopar dalgún d'ellos abandonáu y esgonciáu a la vera d'un ríu.

Y esi desaniciu ye una pena, porque camiento que tampoco nun ye daqué qu'esixa un esfuerzu económicu bultable conservar estes xoyes del nuestru patrimoniu material. Pero yá se sabe qu'esi patrimoniu cotiza nos tiempos actuales a la baxa. Nun interesa la so conservación, como nun interesa conservar pontes, horros, cases de tipoloxíes tradicionales y hasta'l mesmu arte prerrománicu asturianu parez condergáu a la llaceria del desdexamientu.

Dacuando pienso qu'un molín, un mazu o un batán funcionando son como  corazones d'agua en movimientu que caltienen de pies l'alcordanza de la nuestra sociedá tradicional. Que bombiaben cazumbre a un país non tán alloñáu del que procedemos. Y que cuando dalguna d'estes construcciones calla dafechu mientres s'esboroña pente l'abandonu, la brenga asturiana pierde fuerza y la memoria de saber d'ónde venimos resiéntese. Ya'l corazón de los nuestros ancestros va quedando, a tatás, quietu y ensin xixa.

Molinos y mazos. Fariña y fierro...Alimentu y arbíes pa llogralu. L'ayeri que posibilitó l'hoi. Sólo por eso, yá pagaría la pena l'esfuerzu pola so conservación, difusión y conocimientu poles xeneraciones más moces xunto a les demás construcciones hidráuliques. Pero'l ciñu qu'amosamos actualmente pol nuestru patrimoniu nun paez que llegue tan allá como pa ello.
                                                                 

miércoles, 20 de julio de 2016

El Fayéu


Adientrase nun fayéu ye trespasar les llendes d’otru mundu. Nel so interior reina lo bisiego. A les fayes gústa-yos lo llento y busquen asitiase nes lladeres orientaes al norte. El mofu viste los cabornios vieyos y vivos que nos tresporten a mundos telúricos. La ínsula del fayéu endólcase nuna atmósfera máxica. Munches cultures allugaron nél a los sos personaxes mitolóxicos, cuentos y lleendes. Tamién nél sigue l’osu dexando’l rastru marcáu na folla y pue sentise’l canciu chasquiante del faisán namoráu escondíu na frondosidá el monte. Les rames de les fayes amuesen una querencia nada disimulada pa col color doráu. Doraes camuden les sos fueyes na seronda, áuries son les sos yemes aguzaes na primavera, y les cubiertes aterciopelaes de los fayucos asemeyen pequeñinos vellones d’oru pel branu.

Malpenes el viaxeru s’adientra nel fayéu empecipia a desvistise de los dogmes que lu acompañen na rutina diaria. La enfilandrada de los miruéndanos, los campamentos liliputienses de les cogordes, el ruxerrux de les fueyes añicaes pol aire, el sonsón cristalín de la fonte o’l regueru, l’españíu de sensaciones que s’apalpa perdayures…Too contribúi a lliberar los arreyos de los sentíos del caminante, a asitialu nuna macación intemporal, y a somorguialu nuna metamorfosis fonda que lu lleva a camudar, al so antoxu, nun ermitañu, un rei, un pelegrín o un druida.
                                                 
                                                    



jueves, 30 de junio de 2016

A la yerba

"Xunci les vaques, Ramona
que nos vamos a la yerba.
Cátame un zapicu lleche,
que tengo seca la llengua."

Cuando empecipia a turrar el sol camín del branu entama tamién el tiempu la yerba. De segar, esmarayar, voltiar, curar, embalagar, cargar pa llevar a la tenada o facer vares de yerba nel prau. Porque nesta tierra atlántica dan collecha les pumares, les nisales, la güerta... pero tamién los praos. Y la collecha de los praos ye la yerba, bierzu d'una riestra actividaes de la nuestra cultura tradicional.

Cuando la primavera vien afayadiza obsérvense los praos enyerbaos al entamar el branu. Y ehí ta la xente, como los antiguos de casa, aplicándose a la xera de curar la yerba pa que'l ganáu nun esglamie pel iviernu. Recuedo, de los tiempos, cuando me tocó dir a la yerba en sitios pindios. El puxar y el sudar prau arriba y abaxo recompensaos pol llabor fechu y afechiscáu. Yo, el meyor llugar pa dir a la yerba ye onde hai un ríu o nun regatu fesquilinos. Presta a embute poder refrescar y garrar fuelgu.

Dacuando tamién pasen coses que dan perceguera. Como l'aquello de garrar una pala yerba onde va acuruxáu un esculibiertu que s'esmuz, foín, pente la fargata del incautu de turnu. Menudos respigos y glayíos, compañeru.

Too cambia y anguaño la mecanización fai que'l trabayu d'andar a la yerba seya daqué estremáu del d'antiguamente. Un pocoñín más llevaderu, pero que naide nun s'engañe, que sudalo hai que lo sudar igual. Hasta los bálagos desapaecen camudaos en paquetes plastificaos. Pero la xera de la yerba sigue y tien puxu enforma pente la población de les zones rurales.

Tan enraigonada ta esta actividá que mesmamente nes nuestes villes nun ye raro enforma sentir comentar a dalgún que tal o cual día va dir echa-yos una gabita nel aquello de la yerba a los familiares que tien na zona rural. Porque esta xera ye una actividá qu'axunta, tovía güei, a una camaretada d'asturianos.

Dende rapacín siempre tuvi fama de ser bon golifador. Asina que suelo reparar en coses quiciabes rares o inusuales pa otra xente. Una d'elles ye'l golor de la yerba segao. Prestosu a embute, como tamién lo ye prestosu'l golor de la pación y la toñada segaes nel so tiempu. Y ye que cuando la natura d'esti vieyu país esparde'l so esplendor los sentíos argutos antroxen de prestancia.

Pues, en fin, qu'entama'l tiempu d'andar a la yerba. D'atropar p'alimentar al ganáu pel iviernu. Tiempu de sudu y trabayu acompañaos pol sonsoniar de grillos y xilgueros. Pol ruxir de les fueyes de carbayos y castañales. Pol gorgolitiar del agua fresquilino del regueru. Y ehí, en cualquier requexu, la bayura de los praos anunciándonos un branu qu'endagora ye de nuestro...
                                                           

miércoles, 15 de junio de 2016

El Faisán

El faisán, gallón o gallu monte ye una reliquia de la nuestra fauna. Cuando foron retirándose los xelos de la glaciación cabera o de Würm grupos de faisanes nun marcharon con ellos y quedaron en delles zones como la cantábrica o la pirenaica. Cola evolución al traviés de milenios convirtióse nuna subespecie de tamañu más pequeñu que los sos parientes europeos.

El so hábitat orixinal yeren los montes con arboleda de fueya perenne. Poro, tuvo qu'adaptase a los nuestros onde predomina la de fueya caduca. Pa protexese pel iviernu busca carrascos, texos o árboles que caltienen les fueyes nesta estación. Aliméntase de manera variada a lo llargo del añu: biltos de faya, bayes, yerba, fueyes, viérmenes, crisálides, formigues o hasta llagarteses.

Cuando entren los machos en celu pela primavera acuden a los cantaderos, zones onde gargolien el so cantu p'atrayer a les femes. Son estos cantaderos una de les maneres afayadices de calcular el númberu d'exemplares que pue haber nuna zona.

Llamentablemente, el faisán sigue reculando nel númberu d'exemplares hasta'l puntu de ser anguaño una de les especies más amenazaes y en claru peligru de desaniciu. Hai intentos de crialu en cautividá que tovía nun viñaron abondo como pa garantiza-y el futuru. Les sos críes padecen d'un altu grau de mortandá. D'otru llau, factores como la caza (güei prohibida), los incendios forestales o la intervención humana que trestoca l'hábitat onde enagora vive collaboren a la escontra de la so conservación.

Y ye precisamente esa conservación de los faisanes una asignatura pendiente que tenemos anguaño. Al contrario de lo que se ta llogrando notres especies como pue ser l'osu, que va aumentando la población, nel casu de los gallonos el númberu d'exemplares sigue menguando y asitiándolu nun estáu críticu pa la superviviencia de la especie.

Tolos esfuerzos que se faigan pa tornar esta situación de retrocesu son perimportantes. Un monte asturianu, un fayéu, una viesca ensin el canciu del faisán vístense de llutu. Pierden una parte perimportante de la so vivencia, de la so historia biolóxica. El faisán. Testigu de cuando'l xelu anubría estes tierres norteñes, auténtica reliquia de la nuestra fauna, tien que sobrevivir. Nun podemos consintir que nun lo faiga. El tiempu aforfuga. La urxencia afala.
                                                                  

miércoles, 1 de junio de 2016

Comentariu alrodiu d'Antón de Marirreguera

Antón de Marirreguera, nomatu d'Antón Gonzalez Reguera, ñació a primeros del sieglu XVII en Llogrezana, nel conceyu Carreño, y camiéntase que morrió a principios de la década de los sesenta del mesmu. Considérase'l primer escritor en bable conocíu. La so obra escribióla probablemente na primer mitá d'esi sieglu y anguaño, pali que pali, va acercándose yá a los cuatrocientos años d'antigüedá, que nun ye poco. Voi referime güei a dos de les sos obres más conocíes.

La primera d'elles trátase de la pieza teatral L'Ensalmador. Nella fai un retratu d'esta frasca, vamos llamala, de curanderos, fecha nun tonu d'asonsañar. Pero non por ello vamos duldar de que Marirreguera nos amosare una realidá viva naquel entós. Los ensalmadores trataben de curar a los enfermos que los visitaben basándose en dos elementos. D'un llau, los ungüentos o beberaxos qu'iguaben. D'otra banda, pa qu'esos melecinatos tuvieren efectu, diben acompañaos d'un salmoriar al enfermu, d'invocaciones a seres d'acullá o d'esconxuros. Nesta pieza de Marirreguera, l'ensalmador invoca a un xanu que-y sopla'l so saber pel oyíu pa que lu ayude a curar a un paciente. P'ayudar a una muyer que lu visita mándala esconxurar a un estornín que-y espicotia los figos -el figu- y asina desfacese d'él. Dellos trazos d'esta manera d'intentar curar los alifaces de la xente atopàmosla mesmamente anguaño en curanderos de sociedaes primitives o en xamanes de clanes tribales. Remóntanos bien p'atrás nel tiempu. Recordemos que, prácticamente hasta la actualidá, vieyos mitos, ritos, costumes y vezos de mui antiguamente aportaron a nós inxertaos na nuestra cultura de raigañu popular. Poro, esta pieza  del autor asturianu tien una información etnográfica importante.

Tampoco nun nos tien que cayer embaxo que na obra de L'Ensalmador les insinuaciones sexuales atopámosles altravesándola del principiu al final too darréu. Pero ye que l'autor yera, precisamente, cura. ¿Escribió Marirreguera esta pieza teatral como petite personal pa pesllala nel arcón o p'asoleyala y representala per ende?. Porque si ruló nel so tiempu pente la xente, ensin que tuviere consecuencies gafes pal autor, escurque ta amosándonos una manera particular de referise al sexu non sólo pente la población, sinón que podía incluyir tamién a una parte del propiu cleru, lo que lleva nesti últimu casu a pensar na posibilidá de que'l nuestru país asturianu pudiere dixebrase en ciertos aspectos relixosos de la seriedá, moral sexual ortodoxa y práctiques inquisitoriales d'otros llaos.

Otra obra, esta vegada poética, d'Antón de Marirreguera ye la conocida como Pleitu ente Uviéu y Mérida pola posesión de les cenices de Santolaya. Trátase d'un poema seriu y reivindicativu del asuntu que trata. Escribiólu en 1.639 y presentólu a un certame entamáu pola Universidá d'Uviéu onde tuvo que compitir con poemes escritos nes llingües de más prestixu naquel entós, como podíen ser les clásiques. Pero l'aquello que rescampla nesti tema ye que'l poma escritu n'asturianu foi'l ganador. Una amuesa de que la llingua asturiana, pese a tar yá entós apoderada pol castellanu, tovía gozaba d'un ciertu grau de prestixu pente les monxures del país. Cuéstame trabayu imaxinar que nun certame poéticu organizáu pola actual universidá "asturiana" un poema n'asturianu pudiere resultar ganador compitiendo coles llingües de más sonadía anguaño, anque fuere claramente'l meyor de toos. Pa ilustrar cómo s'afaya nestes dómines l'idioma nesta institución podemos recordar equí qu'hai unos meses esta mesma universidá que tenemos refugó la llectura d'una tesis sobre teatru asturianu por tar escrita...n'asturianu. Pero, empara, sí pudo defendela l'autor na universidá gallega. Puru esperpentu cosmopaletu onde los haya y un datu mui significativu de pa ónde vamos en ciertos ámbitos arreyaos a la cultura. ¡Ronca la madera!.

Y hasta equí llega esti comentariu sobre dos obres pernomaes del nuestru primer escritor conocíu. Cuatrocientos años dempués l'idioma en que los iguó sigue falándose y siendo ferramienta d'usu escritu y, concretamente, d'emplegu lliterariu. Pese a quien-y pese y magar toles torgues que de contino se-y vienen poniendo. Y que siga falándose y escribiéndose per bien de sieglos más depende, en gran midida, de l'enfotu que pongamos nello nós y los que mos sucedan. Pues a siguir cola xera.
                                                           
                                                                               
                                                        

miércoles, 18 de mayo de 2016

El Fueru Xulgu y Asturies

Los anicios del Fueru Xulgu remóntense a mediaos  del sieglu VII onde s'atropen nél les lleis civiles y polítiques visigodes. Dempués pasó a formar parte de la llexislación de dellos reinos peninsulares. Y, concretamente p'Asturies, esti ordenamientu xurídicu tien una importancia cimera y supón un finxu fundamental pa pescanciar la so historia política y llingüística.

Porque ello ye que'l Fueru Xulgu foi'l pegoyu sobre'l que se sofitó la llexislación del Reinu d'Asturies, fundamentalmente dende'l reináu d'Alfonsu II. El conocíu como "Primero Titolo" pudiere ser hasta una igua fecha nes dómines del monarca. Precisamente esa parte del fueru nun apaez en toles copies del mesmu y cuando lo fai la única llingua romance na que vien escritu ye n'asturianu medieval (xunto col llatín). Ente los exemplares del mesmu esistió ún perteneciente al Conde Campumanes que nos cuenta que taba escritu nel idioma que se falaba n'Asturies y montañes de Llion. Nel añu 1.994 l'ALLA espublizó una edición facsímil basada nuna de les copies conservada na biblioteca de Baviera.

Nel nuestru idioma fixéronse varios códices del Fueru Xulgu nel sieglu XIII. Ello preba que l'asturianu yera la llingua primero del Reinu d'Asturies y dempués del de Llión, pues nella taba escrita la normativa civil y política de más altor. Concretamente esi "Primero Titolo", onde los reis habíen ser proclamaos por elección, estrema la estructura política de la nuestra tierra de los vezos hereditarios dafechu d'otros reinos peninsulares. De magar finare la monarquía asturiana, siguió siendo'l Fueru Xulgu aplicáu nel país de nuestro per bien de sieglos, llegando dalgunos de los sos artículos a pasar a formar parte del nuestru drechu consuetudinariu (formes de prindar el ganáu, p. ex.).

Pero, anque la corte se treslledare a Llion, Asturies siguió cuntando con una bultable independencia política. Esti xacer nun ye una interpretación novedosa ñacida de nengún discursu políticu actual, sinón que lu caltuvieron nel so tiempu asturianos ilustres como Xovellanos o Caveda. Poro, personaxes vinculaos a la nobleza o a la corona gobernaben el nuestru país a títulu de príncipes o reis (Urraca l'Asturiana, p. ex.), encontada esa situación política na aplicación del fueru y en concreto nel primer títulu mencionáu nel párrafu de suso.

Quiciabes esi grau d'independencia política constituyere un caldu de cultivu afayadizu pa los sucesivos intentos de secesión que se dieron na nuestra tierra hasta que'l rei Juan I acabó por conquistala militarmente nel sieglu XIV, como queda afitao nos documentos históricos, camudándola en Principáu pa caltenela fuertemente xuncida a la corona, primero castellana y dempués española, al traviés del príncipe herederu a la mesma. Una toma militar que llanta un finxu básicu nun procesu, de contino y ensin torna, de dependencia  política y castellanización llingüística d'Asturies qu'aporta hasta l'actualidá.

En resume, tenemos entós nel Fueru Xulgu una compilación xurídica fuertemente enraigonada col Reinu Asturianu y cola Asturies medieval posterior a él, una preba de la "oficialidá" de que gozó notros tiempos la llingua asturiana nel nuestru país y de la independencia política que conservó na Edá Media, al traviés de la so aplicación -rescamplando nella'l "Primero Titolo"-, bien de tiempu dempués de dexar de ser reinu.
                                                             

jueves, 5 de mayo de 2016

Apuntes sobre l'asturianu

Los anicios documentales de la llingua asturiana amuésennos que tuvo una época onde s'utilizaba al
más altu nivel, como idioma documental. Consérvense dellos testos medievales au apruz el nuestru idioma coles característiques que tenía naquellos tiempos.

La castellanización foi colos sieglos apoderando al idioma vernáculu asturianu y los documentos pasen a redactase na llingua castellana. Pero l'asturianu sigue siendo l'idioma del pueblu llanu y tamién goza de prestixu, polo menos,  pente parte de la xente más ilustrao. Poro, cuando nel sieglu XVII entamen un certame poéticu na Universidá d'Uviéu, Antón de Marirreguera preséntase con un poema sobre'l pleitu entamáu ente la capital asturiana y la ciudá de Mérida pola custodia de les cenices de Santolaya que reposaben n'Asturies. Esi poema tien de competir con otros escritos notres llingües, incluyíes les clásiques, y gana.

Arreblagamos al sieglu XVIII y ñaz equí la utilización culta d'un términu que llegó hasta hoi ente nós: bable. Pañólu un amigu de Xovellanos, González Posada, pente la xente del conceyu de Carreño y probablemente seya una manera llocal de dicir fabla. La utilización del términu prendió y pasó a denominar a la nuestra llingua d'entós pa endelantre. El mesmu Xovellanos centrare la so atención nel idioma asturianu que consideraba había que defender llegando a proponer una academia p'ayudar nesti fin. Como anécdota, consérvense cartes d'amigos d'él que-y unviaron cuando taba presu nel castiellu mallorquín de Bellver escrites n'asturianu pa burllar la vixilancia.

Nel sieglu XIX tenemos otru finxu importante del bable. Trátase de la igua d'una gramática, nel añu 1.869 por parte de D. Juan Junquera Huergo, lo qu'indica, otra vuelta, que siguía habiendo xente ilustrao asturiano preocupao pa col idioma.

A lo llargo de los sieglos hubo bien d'autores con obres valoratibles n'asturianu. La llista sedría bien llarga, pero por dar dalgunos nomes, arriendes del pioneru Antón de Marirreguera, tenemos a Xosefa Xovellanos, Xuan María Acebal, Teodoro Cuesta, Fernán Coronas, Pachín de Melás, Pin de Pría, Enriqueta Rubín...y un llargu etcétera qu'amuesen que'l cultivu lliterariu de la llingua asturiana tuvo vivu de contino al traviés de los años y les xeneraciones.

De toles maneres, l'ausencia del asturianu como idioma de l'alministración y el constante recular como llingua popular fixo qu'entráremos nel sieglu XX con boleres cada vegada más bultables na utilización y consideración del mesmu y con una castellanización cada vez más creciente y acentuada. El desprestixu foi anubriendo con fuerza l'usu del idioma y ganando terrén el bilordiu de que sólo valía pa les caxigalines y les moxigangues, pa falucar n'ámbitos familiares, y primando l'usu escritu festexeru y superficial.

Foi a mediaos de los años 70 cuando'l tema de la llingua dio un xiru radical. Ñaz Conceyu Bable, una organización que ruempe colos prexuicios sobre l'asturianu plantegando la so normativización y normalización social. El bable considérase una llingua col mesmu potencial y dignidá que cualquier otra y tien de llevase a la enseñanza, a los medios de comunicación, a l'alministración y, en definitiva, facese oficial n'Asturies.

De magar entós hasta hoi diéronse dellos avances, algamóse un mayor reconocimientu del mesmu, pero quedando enagora lloñe de llograse los finxos plantegaos. D'otra banda, la llingua falada sigue reculando y ruémpese cada vegada más la tresmisión xeneracional de la mesma. La situación d'esfarrape llingüísticu ye pergrave y la castellanización sigue avanzando.

Y nesta situación tamos anguaño. Cola llingua asturiana viva, pero minorizada enforma, con una clas política dándo-y el llombu -resalvando les escepciones minoritaries de rigor- y con una población dixebrada ente los que nagüen por conservala, los que la ven con ciñu, pero ensin implicase en xera nenguna activa al so favor, y los que la refuguen ñegándo-y cualquier posibilidá de futuru.

Y ye precisamente esi futuru'l que nos correspuende definir y decidir a les xeneraciones qu'actualmente tenemos nes manes esti tesoru llingüísticu heredáu de los antiguos y que, razonablemente, tendríemos que llegar a los que nos sucedan. Ver veremos si somos a tener l'altura de mires que les circunstancies históriques nos demanden.