jueves, 30 de junio de 2016

A la yerba

"Xunci les vaques, Ramona
que nos vamos a la yerba.
Cátame un zapicu lleche,
que tengo seca la llengua."

Cuando empecipia a turrar el sol camín del branu entama tamién el tiempu la yerba. De segar, esmarayar, voltiar, curar, embalagar, cargar pa llevar a la tenada o facer vares de yerba nel prau. Porque nesta tierra atlántica dan collecha les pumares, les nisales, la güerta... pero tamién los praos. Y la collecha de los praos ye la yerba, bierzu d'una riestra actividaes de la nuestra cultura tradicional.

Cuando la primavera vien afayadiza obsérvense los praos enyerbaos al entamar el branu. Y ehí ta la xente, como los antiguos de casa, aplicándose a la xera de curar la yerba pa que'l ganáu nun esglamie pel iviernu. Recuedo, de los tiempos, cuando me tocó dir a la yerba en sitios pindios. El puxar y el sudar prau arriba y abaxo recompensaos pol llabor fechu y afechiscáu. Yo, el meyor llugar pa dir a la yerba ye onde hai un ríu o nun regatu fesquilinos. Presta a embute poder refrescar y garrar fuelgu.

Dacuando tamién pasen coses que dan perceguera. Como l'aquello de garrar una pala yerba onde va acuruxáu un esculibiertu que s'esmuz, foín, pente la fargata del incautu de turnu. Menudos respigos y glayíos, compañeru.

Too cambia y anguaño la mecanización fai que'l trabayu d'andar a la yerba seya daqué estremáu del d'antiguamente. Un pocoñín más llevaderu, pero que naide nun s'engañe, que sudalo hai que lo sudar igual. Hasta los bálagos desapaecen camudaos en paquetes plastificaos. Pero la xera de la yerba sigue y tien puxu enforma pente la población de les zones rurales.

Tan enraigonada ta esta actividá que mesmamente nes nuestes villes nun ye raro enforma sentir comentar a dalgún que tal o cual día va dir echa-yos una gabita nel aquello de la yerba a los familiares que tien na zona rural. Porque esta xera ye una actividá qu'axunta, tovía güei, a una camaretada d'asturianos.

Dende rapacín siempre tuvi fama de ser bon golifador. Asina que suelo reparar en coses quiciabes rares o inusuales pa otra xente. Una d'elles ye'l golor de la yerba segao. Prestosu a embute, como tamién lo ye prestosu'l golor de la pación y la toñada segaes nel so tiempu. Y ye que cuando la natura d'esti vieyu país esparde'l so esplendor los sentíos argutos antroxen de prestancia.

Pues, en fin, qu'entama'l tiempu d'andar a la yerba. D'atropar p'alimentar al ganáu pel iviernu. Tiempu de sudu y trabayu acompañaos pol sonsoniar de grillos y xilgueros. Pol ruxir de les fueyes de carbayos y castañales. Pol gorgolitiar del agua fresquilino del regueru. Y ehí, en cualquier requexu, la bayura de los praos anunciándonos un branu qu'endagora ye de nuestro...
                                                           

miércoles, 15 de junio de 2016

El Faisán

El faisán, gallón o gallu monte ye una reliquia de la nuestra fauna. Cuando foron retirándose los xelos de la glaciación cabera o de Würm grupos de faisanes nun marcharon con ellos y quedaron en delles zones como la cantábrica o la pirenaica. Cola evolución al traviés de milenios convirtióse nuna subespecie de tamañu más pequeñu que los sos parientes europeos.

El so hábitat orixinal yeren los montes con arboleda de fueya perenne. Poro, tuvo qu'adaptase a los nuestros onde predomina la de fueya caduca. Pa protexese pel iviernu busca carrascos, texos o árboles que caltienen les fueyes nesta estación. Aliméntase de manera variada a lo llargo del añu: biltos de faya, bayes, yerba, fueyes, viérmenes, crisálides, formigues o hasta llagarteses.

Cuando entren los machos en celu pela primavera acuden a los cantaderos, zones onde gargolien el so cantu p'atrayer a les femes. Son estos cantaderos una de les maneres afayadices de calcular el númberu d'exemplares que pue haber nuna zona.

Llamentablemente, el faisán sigue reculando nel númberu d'exemplares hasta'l puntu de ser anguaño una de les especies más amenazaes y en claru peligru de desaniciu. Hai intentos de crialu en cautividá que tovía nun viñaron abondo como pa garantiza-y el futuru. Les sos críes padecen d'un altu grau de mortandá. D'otru llau, factores como la caza (güei prohibida), los incendios forestales o la intervención humana que trestoca l'hábitat onde enagora vive collaboren a la escontra de la so conservación.

Y ye precisamente esa conservación de los faisanes una asignatura pendiente que tenemos anguaño. Al contrario de lo que se ta llogrando notres especies como pue ser l'osu, que va aumentando la población, nel casu de los gallonos el númberu d'exemplares sigue menguando y asitiándolu nun estáu críticu pa la superviviencia de la especie.

Tolos esfuerzos que se faigan pa tornar esta situación de retrocesu son perimportantes. Un monte asturianu, un fayéu, una viesca ensin el canciu del faisán vístense de llutu. Pierden una parte perimportante de la so vivencia, de la so historia biolóxica. El faisán. Testigu de cuando'l xelu anubría estes tierres norteñes, auténtica reliquia de la nuestra fauna, tien que sobrevivir. Nun podemos consintir que nun lo faiga. El tiempu aforfuga. La urxencia afala.
                                                                  

miércoles, 1 de junio de 2016

Comentariu alrodiu d'Antón de Marirreguera

Antón de Marirreguera, nomatu d'Antón Gonzalez Reguera, ñació a primeros del sieglu XVII en Llogrezana, nel conceyu Carreño, y camiéntase que morrió a principios de la década de los sesenta del mesmu. Considérase'l primer escritor en bable conocíu. La so obra escribióla probablemente na primer mitá d'esi sieglu y anguaño, pali que pali, va acercándose yá a los cuatrocientos años d'antigüedá, que nun ye poco. Voi referime güei a dos de les sos obres más conocíes.

La primera d'elles trátase de la pieza teatral L'Ensalmador. Nella fai un retratu d'esta frasca, vamos llamala, de curanderos, fecha nun tonu d'asonsañar. Pero non por ello vamos duldar de que Marirreguera nos amosare una realidá viva naquel entós. Los ensalmadores trataben de curar a los enfermos que los visitaben basándose en dos elementos. D'un llau, los ungüentos o beberaxos qu'iguaben. D'otra banda, pa qu'esos melecinatos tuvieren efectu, diben acompañaos d'un salmoriar al enfermu, d'invocaciones a seres d'acullá o d'esconxuros. Nesta pieza de Marirreguera, l'ensalmador invoca a un xanu que-y sopla'l so saber pel oyíu pa que lu ayude a curar a un paciente. P'ayudar a una muyer que lu visita mándala esconxurar a un estornín que-y espicotia los figos -el figu- y asina desfacese d'él. Dellos trazos d'esta manera d'intentar curar los alifaces de la xente atopàmosla mesmamente anguaño en curanderos de sociedaes primitives o en xamanes de clanes tribales. Remóntanos bien p'atrás nel tiempu. Recordemos que, prácticamente hasta la actualidá, vieyos mitos, ritos, costumes y vezos de mui antiguamente aportaron a nós inxertaos na nuestra cultura de raigañu popular. Poro, esta pieza  del autor asturianu tien una información etnográfica importante.

Tampoco nun nos tien que cayer embaxo que na obra de L'Ensalmador les insinuaciones sexuales atopámosles altravesándola del principiu al final too darréu. Pero ye que l'autor yera, precisamente, cura. ¿Escribió Marirreguera esta pieza teatral como petite personal pa pesllala nel arcón o p'asoleyala y representala per ende?. Porque si ruló nel so tiempu pente la xente, ensin que tuviere consecuencies gafes pal autor, escurque ta amosándonos una manera particular de referise al sexu non sólo pente la población, sinón que podía incluyir tamién a una parte del propiu cleru, lo que lleva nesti últimu casu a pensar na posibilidá de que'l nuestru país asturianu pudiere dixebrase en ciertos aspectos relixosos de la seriedá, moral sexual ortodoxa y práctiques inquisitoriales d'otros llaos.

Otra obra, esta vegada poética, d'Antón de Marirreguera ye la conocida como Pleitu ente Uviéu y Mérida pola posesión de les cenices de Santolaya. Trátase d'un poema seriu y reivindicativu del asuntu que trata. Escribiólu en 1.639 y presentólu a un certame entamáu pola Universidá d'Uviéu onde tuvo que compitir con poemes escritos nes llingües de más prestixu naquel entós, como podíen ser les clásiques. Pero l'aquello que rescampla nesti tema ye que'l poma escritu n'asturianu foi'l ganador. Una amuesa de que la llingua asturiana, pese a tar yá entós apoderada pol castellanu, tovía gozaba d'un ciertu grau de prestixu pente les monxures del país. Cuéstame trabayu imaxinar que nun certame poéticu organizáu pola actual universidá "asturiana" un poema n'asturianu pudiere resultar ganador compitiendo coles llingües de más sonadía anguaño, anque fuere claramente'l meyor de toos. Pa ilustrar cómo s'afaya nestes dómines l'idioma nesta institución podemos recordar equí qu'hai unos meses esta mesma universidá que tenemos refugó la llectura d'una tesis sobre teatru asturianu por tar escrita...n'asturianu. Pero, empara, sí pudo defendela l'autor na universidá gallega. Puru esperpentu cosmopaletu onde los haya y un datu mui significativu de pa ónde vamos en ciertos ámbitos arreyaos a la cultura. ¡Ronca la madera!.

Y hasta equí llega esti comentariu sobre dos obres pernomaes del nuestru primer escritor conocíu. Cuatrocientos años dempués l'idioma en que los iguó sigue falándose y siendo ferramienta d'usu escritu y, concretamente, d'emplegu lliterariu. Pese a quien-y pese y magar toles torgues que de contino se-y vienen poniendo. Y que siga falándose y escribiéndose per bien de sieglos más depende, en gran midida, de l'enfotu que pongamos nello nós y los que mos sucedan. Pues a siguir cola xera.