miércoles, 27 de abril de 2011

Los Pezos.


Entamaren a llamalos asina, "los pezos", desque na so piel apaecieren manches y pintalarrama pola mor de les radiaciones. Yá se sabe que pezu ye aquel home o animal con pintes na pelleya. Esta malura y otros cáncanos fueren les consecuencies del material radiactivo guardao nes sos galeríes mineres dende diba pa trenta años.

Cuando dieren l'anuncia de camudar les vieyes mines en depósitu de residuos radiactivos, la xente nun se preocupare un res. Nes sos conversaciones d'aquel entós remanecíen otros temes más importantes:

"Tenemos una selección de fútbol con un gran futuru...". "Esi rapaz de Gran Hermano ye un bragueteru aprovecháu...". "Esti branu voi turrar col sol mediterráneu...".

Dempués pasó'l tiempu y aniciaron les malures. Comentábase entós que si antaño se morría de silicosis, anguaño morríase d'esto otro, que'l trabayu ye lo que tien, y al progresu hai que-y pagar dacuando col tributu de la salú.

Nos hospitales de " los pezos" yá amestaren les unidaes oportunes p'atender al númberu creciente d'enfermos con cáncanos. Les conversaciones de los ingresaos y visitantes nun estremaben migaya de les de bien d'años p'atrás:

"Esti añu'l Madrid sal de la tabla con esi equipazu...". "En Salsa Salsera la cuñada d'aquel toreru dio-y a retorcer...". "Los mios nietos van braniar a una playa d'Alicante...".

Asina trescurría la vida diaria na tierra de "los pezos", antiguamente minero, coles vieyes galeríes abellugando refugayes radiactives, y un final anunciáu pa tantos nos cuartos hospitalarios axeitaos a costa fecha p'aquelles enfermedaes inevitables...

miércoles, 20 de abril de 2011

Noble.


Conocí a un paisanu que viniere a vivir a una finca cerca de la mio viesca. Traxere con él un perru mastín. Pin, qu'asina se llamaba l'home, asitió un tonelón d'esos de los llagares sofitáu nunos pegollos na finca ya instalose nél. Colos restos d'una muria iguó-y al perru una especie de corru pequeñu cabo'l tonel pa qu'abellugare. Y asina vivíen de vecinos y andaben siempre xuntos. Al mastín llamábalu Noble poque esi ye ún de los significaos d'esta pallabra y yéralo daveres.


Pin fuere pastor de rapaz y dempués llevare durante munchos años una casería enantes de treslladase a vivir a la finca. Yera un home sabiu qu'estremaba los páxaros pola so manera de cantar y conocía de qué animal yera cada rastru qu'atopaba pela viesca. Tamién sabía de yerbatos y floritos pa usar de melecines en fervinchos y emplastos. Y de dichos, cosadielles, vezos y sones de nuestro sabía a magüeyu. Hasta dominaba l'arte de cantar acompañándose él mesmu a la gaita.


Una nueche sele del branu, Pin achucóse nel tonelón a dormir y yá nun despertó. El so corazón decidió reposar tamién pa siempre. Noble vieno a avisame de la muerte del so amigu, que non amu, y col trasgu Manfurada y Sidru'l Guirriu, abrimos una fuexa so'l tonel y enterrémoslu onde siempre nos dixere que-y gustaría reposar pa siempre.


D'entós pacá Noble enxamás dexó de curiar la finca de Pin, del so tonelón y d'abellugase nel corru que'l so amigu fallecíu-y axeitare. Pasaba tiempu enforma sentáu xunto al cagüercu de Pin. La xente de la contorna y yo mesmu llevábamos-y de comer y teníamos-y siempre enllenu un duernu redondu de piedra con agua fresco. Como los xanos conocemos el llinguaxe de los animales, una tarde que Noble y yo tábamos pacetibles a la solombra una faya contóme que, en morriendo, quería que lu enterrare nuna fuexa al llau de la de Pin. Consideraba la finca la so tierra, el tonel la so casa y a Pin el so amigu pa siempre anque yá nun tuviere con él nel mundu de los vivos.


Y ye que puedo aseguravos, falando de papu sanu, que nel corazón d'abondos animales que llamamos irracionales añeren una nobleza, una amistá y una fidelidá que yá quisieren poder poseer munchos corazones humanos.

miércoles, 6 de abril de 2011

El gorru coloráu.


El mio amigu'l trasgu Manfurada ye la comedia. L'otru día taba yo sentáu cabo'l caborniu cuando lu veo venir tou escalabráu y fechu una llaceria.

-Pero, Manfurada, ¿Qué ta pasó, hom?-

-¡Ai, Xanu, que me puñó un güe semental!-

-¡Rediós!. ¿Y cómo foi eso?-

-Pues verás. Hai una cuerria enllena de castañes valdunes nuna llende u pacen unes vaques con un güe semental. Asina que amazcaréme de verde pa pasar desapercibíu pente'l prau y pañar una goxa castañes... Pero'l malfadiáu animalón namás que me vio de lloñe turrióme y tuvi que salir prau alantre y furar pente unos escayos pa que nun m'enganchare... ¡Y d'estes traces quedé!-

-A, Manfuradina, y el gorru tamién lu llevabes de verde, ho?-

-¡Rediosla, el gorru non, llevábalu coloráu!.-

-Entós nun t'estrañe nada de lo que te pasó. A los gües gústa-yos más dir a lo colorao que a un rapacín un xeláu de chocolate...-

Dempués tuvimos charrando un cachu y el mio amigu trasgu despidióse y siguió'l so camín. Quedé yo reflexonando sobre aquel sucesu y entós el mio maxín llevóme en pelondines a una comparación. Pensé yo qu'hai munchos asturianos que traten d'amazcarar los sos rasgos culturales y llingüísticos col envís de pasar desapercibíos n'ambientes que consideren "finos" y onde sienten vergoña de presentase como son en realidá. Y sucede con frecuencia que se-yos escapa dalguna pallabra, o dalgún detalle, que faen que la so trampa rescample dexándolos n'evidencia...

Y pienso yo cuánto meyor-y diría a esa xente si fueren per esti mundu como realmente son, ensin avergonzase d'ello y llevándolo con arguyu y ensin complexu nengún. De xuro que diben tener muncho adelantao y nun tendríen que pasar la vida con esi aforfugu del que, de contino, s'obliga a comportase como' l que nun ye.