Lo que yo vi... y un apéndiz de fin d'añu.

Yo vi la mar enchipase, ya'l faru allumar pa guiar a los navegantes, y la espuma arruxidar pallabres de Neptunu pelos bufones.

Yo vi pacer nes brañes al ganáu; a los ferres, les aigles y les utres peñerar pelos cumales, y al pastor esconxurar axorizáu nel vientre de la borrina.

Yo vi los valles y les vegues verdes, les viesques de fayes y carbayos, los texos milenarios, ya'l güeyu l'agua de milenta fontes gorgolitiar pente'l mofu ya'l felechu.

Yo vi a Taranis nel Monsacro, a Lug nel Naranco, a Belenos en Ponga, a Deva en Cuadonga, y a los xamanes sidros arreblagando la cogoruta l'Urriellu.

Yo vi al nuberu, a les xanes, a los trasgos, a los diaños, a la güestia, al pataricu, al cuélebre, al busgosu...

Too eso vilo yo y abondo más qu'inda recuerdo, nun vieyu país d'esti mundu onde un osu mató a un rei y onde los xanos buscamos el nuestru postrer abellugu.
....................................................................
(Apéndiz de fin d'añu).

Magar lo que se fai ye celebrar la entrada del añu cuando suenen les doce campanaes el día 31 d'Avientu, yo, como xanu que soi, espero un pocoñín más. Celebro la so entrada cuando'l Guirria sal a facer el so percorríu siguíu de los xinetes aguilanderos allá per San Xuan de Beleño en Ponga. Ye entós cuando salgo a la puerta del mio caborniu y grito al alto la lleva:

"¡Ih.uh.ú!. ¡Salió'l Guirria!. ¡Entró l'añu!."

Asina que casi yá na viéspora de qu'eso asoceda, voi deseavos que l'añu 2.011 vos apurra un bon aguilandu y que vos pinte afayadizu.

¡Heba salú!.

Aquella añada... y un apéndiz navidiegu.

"Ea, ea, el carru cola yerba.
Vaya, vaya, el carru cola paya".

Na época cuando somos neños y rapazos va tresnándose'l formientu de la nuestra identidá.

Los xuegos, cosadielles, tradiciones culturales y la llingua qu'aprendemos neses dómines son les blimes con que vamos iguando'l nuestru ser.

Una identidá y un ser que van despintándose por aciu d' inmersiones culturales y llingüístiques ayenes que van aforoñando les nuestres primeres alcordances y enseñances llariegues.

Vamos asina, pasiquín a pasu, dexando de ser lo que fuimos pa camudar en seres distintos. Llegamos inda a ver lo que fore raigón nuestru como daqué ayeno o endolcao na nublina de lo inservible.

Pero sucede que, dacuando, quieren les circunstancies de la vida, qu'un rellumu aporte hasta nosotros. La nuestra conciencia primera esconsona del lletargu y vuelve los güeyos hacia lo más fondero de nuestro.

Ye entós cuando'l puxu de lo que fuimos allalantrón na nuestra vida vuelve con más fuerza endagora que nel mesmu pasáu.

Y produzse esi fechu maraviyosu que nos fai enfontanos hasta l'últimu aliendu en que los nuestros fíos y los d'ellos, y tola enfilandrada de nuevos retueyos de la nuestra castra, vuelvan a sentir l'afalagu de los sones d'aquella mesma añada qu'a nosotros nos cantaren:

"Ea, ea, el carru cola yerba.
Vaya, vaya, el carru cola paya".
................................................................
(Apéndiz navidiegu)

Cuentes que los antiguos druides poníen túniques blanques y diben cortar les rames del arfueyu con focetes d'oru. Güei llevantéme abondoceo y fui pa un requexu de la viesca au hai un carbayu centenariu col arfueyu endolcáu nes sos cañes. Corté un ramu y pasé pela Fonte les Xanes onde lu amugué na flor del agua. Dempués púnxilu a la entrada'l mio caborniu. Garré'l códiz llamáu "Llibru de los Sieglos" y lleí nes páxines dedicaes a los druides un esconxuru. Recitélu en voz alta pa que la mio voz retriñera na viesca. Permedié asina pa que los vieyos dioses ástures faigan que la bona xente que me visitáis dacuando paséis unes felices fiestes en compañía de los vuestros y tengáis un añu 2.011 fanegueru y afayadizu.

El sieglu XII asturianu.

Si echamos una güeyada en xunto a la historia asturiana, el sieglu XII ye ún de los que más rescampla por aciu de tres personaxes y los fechos que desendolcaron a lo llargo les sos vides relacionaos col nuestru país.

L'obispu Pelayo guió los destinos de la diócesis ente los años 1.101 y 1.130. Cola pérdida del poder políticu, Asturies diba quedando apostalgada. Pelayo potenció la so diócesis tratando de dar el mayor rellumu a Uviéu y a Asturies. Mandó iguar el "Liber Testamentorum" onde atropaba documentos (camiéntase que dellos inventaos) qu'afitaben les posesiones y privilexos de la diócesis uvieína, sobre too, de magar entró en competencia cola Toledana. Les miniatures d'esti llibru considérense de lo meyor del románicu del so tiempu. Les llendes de la diócesis caltuviéronse hasta l'añu 1.954. Morrió demientres un viaxe a Santillana del Mar onde lu enterraron, anque atrocare en vida un sitiu na Catedral d'Uviéu pa recibir sepultura.

El conde Gonzalo Peláez controlaba la mayor parte del territoriu centru-oriental asturianu. Protagonizó cuatro intentos de secesión nos años 1.132, 1.133, 1.135 y 1.137. Na sublevación de 1.133 tuvo a piques de morrer el propiu rei Alfonso VII que vieno a cercalu a Proaza y onde llegaron a mata-y el caballu que montaba. Dalgunos de los castiellos de so yeren los de Tudela, Gauzón, Proaza, Buanga y Alba de Quirós. Dempués de la derrota de 1.137 desterráronlu a Portugal onde morrió na primavera de 1.138 cuando contaba tornar a Asturies pa entamar un nuevu llevantamientu. Los sos siguidores treslladaron los restos de so pa da-y sepultura n'Uviéu.

Acabo cola referencia a Urraca l'Asturiana, fía bastarda d'Alfonso VII y Gontrodo Petri, nacida hacia 1.133. Vilba del so primer matrimoniu, asitióse n'Asturies au gobernó a títulu de reina, pero siendo fiel a so padre, primero, y al so hermanu Fernando II dempués. Casada per segunda vegada con Alvaro Roderici, protagonizaron un intentu de secesión nel añu 1.163. De magar el fracasu del mesmu foi vivir a Palencia onde morrió hacia l'añu 1.164. Anque la so voluntá yera que la enterraren n'Asturies, el so cuerpu embalsamáu afáyase na Capiella del Sagrario de la catedral palentina (semeya qu'ilustra'l post).

Un atracu.

Cuando Xulín recordaba aquella recortada metanes les sos ñarres inda tremaba de mieu. Diba unos cuantos años un amazcaráu atracárelu na güevería onde trabayaba. Amás del sustu y les perres, aquel sucesu costáre-y el puestu trabayu. Nun fuere enxamás a salir de probe.

Tolo contrario que Damián. Esi amigu de so, pasare de malvivir como llimpiabotes a engolase na bayura. En bien pocu tiempu pasare de vivir nuna casuca d'alquiler a facelo nun xalé bien grande, y de movese n'autobús a guiar un haiga de los que facíen de naguar.

Una día invitó Damián a Xulín a cenar nel xalé. Cuando taben col café, la copa ya'l puru, punxéronse a remembrar vieyos tiempos. Salió entós la espirica de cuando ún trabayaba na güevería y l'otru de llimpiabotes, y cómo dalgunos llograben espolletar na vida y otros nun yeren pa salir de probes... Tando nestes, entrugó-y Xulín a Damián cómo s'arreglare pa endrechar la so vida hasta consiguir nalar na bayura. Y entós Damián contestó-y:

-Echándo-y...¡güevos!-.

Catando la vaca.

Siendo un xanu rapacín escuché una historiuca o chiste nuna de les nuestres zones ruales y que, anque la tenga un poco despintada, tovía soi a recordar de qué diba la cosa.

Entrugábase'l relatante en qué se diferenciaba'l tratu del estáu en dellos países pa colos ciudadanos y había delles rempuestes:

-En dalgunos sitios si tienes dos vaques llévateles l'estáu y date él la lleche.

-Notros llugares llévate una vaca y déxate otra pa ti.

-Y n'España déxate les dos contigo, pero... ¡cátateles tolos díes!.

El casu ye que, magar los años trescurríos, paezme que siguen viniendo a catanos les vaques puntualmente y qu'hai tantos empeñaos en vivir tirando del tetu que cualesquier día los probes animales escosen.